Arhiv fondları Şarqiyat Bilgitehnologiyaları İlmiy-popular maqaleler Tasil ve pedagogika İqtisadiyat

Tatarnıñ halı

  1. — № 40. — Fevral 18.

Bizim tatar halqında her şey eksik, tam bir şeyimiz yoq, quvanacaq hiç bir noqtağa rastkelmiyik, alış-veriş işlerimiz bozuq: tatarlarnıñ eñ çoq olğan şeherlerinde bile adamaqıllı bir qaç tatar ticarethanesi körüp olmasıñ. Bağ-bağçalıq, ekincilik işlerimiz de şay. Oquv ve oqutuv işlerimizge kelgende, onlar da adamnı küldürmiy: bir çoq yerlerde oca yetişmey. Mektepler qapana.

Yolbaşçılıq etken yarıqlılarımıznı alacaq olsañ, o zavallılar da şaşırıp qalalar. Ne yaqqa çapacaqlarını, neden başlayacaqlarını bilal-maylar. Komissiyadan komissiyağa, toplaşuvdan toplaşuvğa, çapa-çapa başlarından esleri kite. Bir adam qırq türlü iş yapmağa mecbur ola. Gece-kündüz rahatlıq yoq. Hepsi ince marazğa tutulğanday sara-rıp-solup kiteler. Bu arada onlarğa el uzatması, onlarnen el-elge verip çalışması kerek olğan bir boy baylarımıznen mollalarımız da onlarnıñ artına tüşe. Qaysı qapunıñ aralığında quyruqlarını qıstırıp, canlarını yütermen eken de, pekilip turalar.

Millet ise her ne qadar uyandı, uyandı dep bağırsaq da, kerçekten baqacaq olsaq, pek teren yuquğa dalğan, yuqlay da yuqlay. Yuqla-masa bile, bir şey yapmağa bilmiy. Elinden hiç bir şey kelmiy. Kerek birisi kelip, onuñ başına ursun da, o da biraz uyansın!

Belâl Faiq efendi[1] “Millet her şeyge hazır, yol köstersek her şeyni yapacaq, onuñçün onu yamanlamaq doğru dügül!” diy. Lâkin qaydan almaq her volost içün Belâl Faiq efendi kibi bir qadınen Seyidali Qarabuber kibi bir galavanı[2], Hakim Müslim kibi bir zemstvo reisini de halqlarğa yol kösterteyik.

Qırımımıznıñ bir çoq tatar volostları var ki, yalı başlarında davul çalsañ bile başlarını köterecekleri yoq. Gazetlerde yazılğan bunce yazılarnıñ hiç bir yaqta tesiri körülmiy. Zaten, üç yuz biñge yaqın qırımtatarı arasında yalıñız biñ nüsha tatar gazetası satıla. Bilmem “Haq ses” qaç nüsha satıp ola, “Millet” ise, her kün içün biñ üç yuz nüsha basıla, onuñ da iki-üç yuzı qala. “Millet” gazetası her ay içün dört-beş biñ ruble zarar ete. Buña qarşılıq içün de çalışqanlardan hiç birisiniñ qursağı toymay.

Bir milletin alış-verişi olmasa, zenaatı olmasa, çift çubuğı tüzgün olmasa, mektep ve medresesi eñ aşağı basamaqta olsa, özü de yol köstergen adamımız yoq dep, yatıp yuqlasa, soñ, qana bu milletin nesinen maqtanırsıñ, nesini körüp quvanırsıñ!?.

İnsan tüşüne-tüşüne de böyle bir milletniñ arasında yaşamaqtan ise alıp başını çıqıp kitecegi kele!

Men baştaları bütün bu şeylerni külüp ve mısqıllap köstermege oğraşa edim. Lâkin artıq siñirlerim yüzüldi, sabırım tükendi. Bağırmaq, içimde olğan bütün zeherlerimi tökmek istiymen!…

— “Ey, tatar, sen kör, soqurmısıñ? Sende insanlıqtan bir zerre yoqmı? Seniñ tarihıñ, keçmişiñ qayda qaldı? Bir vaqıtlar sen oq, qılıç devrinde bütün dünyağa adıñı tanıtqan ediñ. Şindi neden buyuqup, miyinleşip qaldıñ. Sende tarihiy küçleriñden bir tamla olsun qalmadımı?

Neçün sen eskideki bu küçleriñniñ yolunı deñiştirip bugün işleklik ve medeniyet yoluna kirip olmaysıñ? Küçük bir sarsıntı oldumı, neçün derhal başıñı aşağı asıp qala, mektebiñni, yoluñnı — her şeyni unutasıñ? Seniñ artıq başqaları içün tökken qanlarıñ yetişir. Qılıç, süngüñi taşla da, biraz da insanlıqqa, medeniyetke lâyıq şeylerge çalışmağa başla!”.

Lâkin sen ne qadar bağırsañ, bağır! Onu kim işitir ki?!.

Ey, tatar aqam, tatar aqam, bir vaqıt kelir, sen közüñni açarsıñ, ama iş de ter-temiz elden kitmiş olur!..

Abibulla Odabaş

[1] bu yerde “Millet” gazetasında maqaleleri sıq-sıq basılğan Belâl Faiq Qabacanov közde tutula. — T.K.
[2] yani köy başını — T.K.

Об авторе

Таир Керимов

Таир Керимов

Оставить комментарий