Antropologiya Arhiv fondları Ruhiyat Maqale cıyıntıqları Tarım (köyhocalığı) Turizm

Köyler içün nasıl yazmaq kerek?  

  1. — № 37. — Fevral 14.

Gazetamıznıñ dünki nomerasında köyler içün yazılacaq yazılarınıñ ne kibi faydaları olacağını aytqan edim. Bugün ise közge alınğan bir köyni ne biçimde yazmaq ve eñ ziyade qaysı yaqlarını körmek kerek olğanını qıdırıqlamaq istiymen.

Bir köyge kirilgen zaman, kişiniñ közüne eñ başta çarpacaq şey — köyniñ büyükligi, evleri, evleriniñ qurulış ve odalarğa bölünişi, yolları, yollarınıñ tarlığı, doğrulığı, qıyışlığı, temizlik ve ya ki püsürligidir. Bu hallardan hiç birisi köylüniñ öz közüne ilişmez. Köylü bunlarğa alışqandır. Onuñçün o bunlarnıñ zararlı yaqlarını koralmaz. Çetten köstergen bir adam olmasa, eviniñ ögündeki küb-resi, yol içinde yatqan bir talay püsürlikler köylü tarafından körülip temizlenmez. Qışta, çamurlı zamanlarda, onuñ azbarı balçıq deñizi-day şapurıp qalır da, köylü bir qaç taşnı sıranen qoyup bala-çağasınıñ yürümesi içün tar bir soqaq yasamaz. Bu tenbellikten de dügüldir. Alışqanlıqtan, körmezliktendir. Bunuñçün tatar “Alışqan ayaqqa taş ilişmez!” degen.

Köylerde ikinci olaraq közge batacaq şey — köyniñ umumiy, her keske mahsus olğan yerleridir. Bunlar da camiler, mektepler, cemi-yet-i hayriyeler, qahveler, tükânlar, bankalar, cemaat degirmenleri ve daha bunday şeylerdir. Bundan soñ o köy halqlarınıñ ne ile oğraş-qanları, fuqarelik ve baylıqları, cemaatlarınıñ tenbelligi, birlik ve ya ayrılıqları kibi şeyler kelir. Eger bunlarnı hulâsa etip bir köyni yazmaq istesek, közümizniñ ögünde şu plannı ketirmek kerekmiz:

  1. Köy qaysı uyezd ve volostta tapıla,
  2. Qaç evlidir. Evleri nasıldır (bir qatlımı, tepesi damı, kiramet-mi?),
  3. Köyniñ yolları, mahalleleri, tapılğan yeri (bayırlıqmı, tüzlük-mi?),
  4. Qaç cami, mektebi, qavesi, cemiyet-i hayriyesi ve daha bu-nuñ kibi şeyleri var?
  5. Mekteplerini kim idare ete, zemstvomı, cemaatnıñ özümi, yoqsa milliy idaremi? (cemaat tarafından idare olunğan mekteplerniñ ocalarına verilgen aylıqlar),
  6. Qaç ocası var, ocaları qayda oqup bitirgen, cemaatle olğan muameleleri nasıl?
  7. İmamları ve onlarnıñ vazifelerini ne qadar ve nasıl yapqan-ları?
  8. Köyniñ baylığı,
  9. Cemaatlarnıñ mektep, oquv ve yazuv işlerine qarşı olğan tüşünceleri.
  10. Cemaatta birlik varmı?
  11. Olup keçken toylar, toylarda olğan ziyade masraflar,
  12. Cemaattan mektep, medrese işleriniñ ögüne çıqqan ve bunuñ kibi işlerge ayaq çalğan kişiler,
  13. Köyge qaç gazet kele? (Qaçı tatarca, qaçı orusça?),
  14. Köylüler gazetten eñ çoq ne ile meraqlanalar? (Tatar gazetalarından eñ çoq kimin yazılarını oquylar ve nasıl tüşüneler?).

İşte bir köyniñ kerek maddiy ve kerekse maneviy yaşavından eñ çoq közge çarpacaq soravlar!.. Bunlarğa daha bir çoqlarını da qoşmaq mümkündir. Lâkin mence eñ ehemmiyetlileri bunlardır. Eger bir köy yazılğan zaman, bu yaqlar közge tutulıp yazılacaq olsa, biz tatar köyleri haqqında sağlam malümatqa malik olur ve yapacaq işlerimizni de oña köre yapmış olurmız.

Lâkin Qırımda köy pek çoq, gazetada ise yer hiç yoq kibi olğanından, yazılacaq şeylerni aylançıqsız, qısqa ve eñ harakteristik sözle bildirmelidir. Her ne qadar men Körbekül ve Dereköy köyleri haqqında yazğan yazılarımı sacinlarle[1] uzatqan olsam da, oquyıcılarımın da añlayacaqları kibi, men o yazılarda tek bir Körbekülnen Dereköyni köstermek dügül, toptan qarağanda, bir köyniñ neday olması kerek olğanını da köstermek istedim, köylerni yazğan vaqıt, bazı bir uyğunsız hallarınen mısqıl etmek de müm-kündir. Yalıñız bu da eñ qısqa ve eñ kelişikli laflarınen olmalıdır. Dünki nüshamızda üç köy yazılğandı. Bunlardan “Mambet-Hacı vaquf köyünen Küçük-Özenbaş” köylerini men yazdım. Men bu köylerge özüm varmam. Başqalarınıñ aytmasınen yazmağa çalıştım. Tabiy, men onda bugün özümin köstergen soravlarımdan azını kös-terip oldum. Bu pek az ve pek eksiktir. Belki yañlış da vardır. Lâkin bir köyni öz közünen körgen bir adam bütün bütünge başqa türlü yazıp olur. “Molbay”, “Qışlav” köyleri haqqında yazılğan yazı Qarasuvlı İbrahim efendi Şeyh-zadeniñ edi. İmzası qoyulmağa unutılğan. Añlaşılğanına köre, İbrahim efendi bu köyge özü varğan. O bu köyniñ bir çoq ehemmiyetli yaqlarını körüp köstermekle bera-ber, bazı kerekmegen yaqlarını da çoqça uzatqan. Meselâ, birisiniñ yamanlığını köstermek içün bir talay aylançıqlı yollarğa sapa, molla süygenge, bilmem daha kimlerge varup, işini onlarnıñ ağzınen añlatmaq istiy. Bu daha qısqa ve daha açıq olaraq başqa türlü añlatılıp olurdı. Biz her qaysı bir köy haqqında yazmaq istesek köstergen yaqlarımda köynen yahşı etip tanışqandan soñ, elimizni vicdanımız üzerine qoyup, kimseden qorqmayıp yazmalımız.

Abibulla Odabaş

[1] arap hurufatında: ساجینلارله, yani sajenlernen. Eski Rusiyede yer ölçeme usulı — T.K.

Об авторе

Таир Керимов

Таир Керимов

Оставить комментарий