Культурология Литературоведение Научные статьи Философия Фольклорные материалы

 “Koroğlu” eposınıñ genezisi

Kasumov İlgar Alikulu

E_mail: ilgar_gasymov@mail.ru

Añlatma. “Koroğlu”nıñ türk halqları tarafından meydanğa ketirilgeni ilmiy dairelerde artıq çoqtan bellidir. Amma bir sıra tetqiqatçılarnıñ eserniñ peyda olmasınen bağlı çeşit mulâazaları mevzu etrafında ilmiy iddialarnıñ kenişlenmesine yol aça. Aynı zamanda türk halqlarınen genetik soyluğı olmağan diger qavimlerniñ ziyalı tabaqalarınıñ esassız baqışları, olarnıñ “Koroğlu”nı özümsimesi alları da eposnıñ genezisiniñ muayenleşmesinde tamırsız mübahaseler doğura. Bu maqalede bir sıra körümli folklorşınaslarnıñ araştırmaları müşahede etile ve epik nümüneniñ genezisinen bağlı qaynaqsız uydurmalarğa munasebet bildirile. “Koroğlu” eposınıñ genezisiniñ belgilenmesinde eserniñ belli olğan eñ qadimiy qolyazmalarınıñ emiyetli derecede rol oynağanı talil etile. Çalışmada epik nümünege has olğan “Koroğlu”, “Qırat” ve “Çamlıbel” kibi baş sözlerniñ daqiq manalarınıñ etimologik añlamları eposnıñ genezisiniñ tayinlenmesinde önemli menba olması haqqında fikir yürsetile.

Anahtar sözler. Koroğlu, genezis, epos, folklor, variant, türk, menba.

 Ulu keçmişi olğan türk halqları zengin ağız edebiyatına malikler. Sözsüz ki, namlı batırlarnıñ renkarenk cenkâverlik sanalarınen tarihleşken misilsiz eposlar umumtürk folklor medeniyetiniñ nadir incileri sayılalar. Çünki şifaiy halq edebiyatınıñ bu beñzersiz nümüneleri türk halqlarınıñ şanlı tarihinen bivasta bağlıdırlar. Cihan tarihinde öz mevcutlığınıñ barlığını küreş meydanında tasdıqlamağan birde-bir halqnıñ böyle ölmez eserlerge saip olması istisnadır. Eski zamanlarnı tamırsız uydurmalarnen yaraştırmaq, onı nisbeten yañılaştırmaq allarına tarihte rastkeline. Lâkin menşesiz yañıdan bir eposnı meydanğa ketirmek, ya da başqalarınıñ mifologik tefekkürini öz adına yazmaq mümkün degil. Çünki eposnı tarihiy şarait ve zaman meydanğa ketire. Onıñ icatkârı ve iştirakçisi, em de yaşadıcısı halqtır. Şuña köre de aqiqiy keçmişi aks olunmağan mifologik tefekkür halqnıñ ruhuna uyğunlaşmay ve onıñ hatırasından izsiz silinip kete. “Manas”, “Alpamış”, “Dede Qorqud”, “Koroğlu”, “Edige”, “Çorabatır” ve diger qaramanlıq destanları umumtürk ağız edebiyatınıñ şah eserleridir. Elbette, bu eposlar öz süjet, münderice, ve mifik maiyetlerine köre biri-birinden seçilip hususiy qıymetke malikler. Lâkin itiraf etmek kerek ki, bu epik nümünelerniñ sırasında “Koroğlu” destanı türk ve diger halqlar arasında daha da ziyade nam qazandı. Onlarnen halqlarnıñ ağız edebiyatında mevcut olğan “Koroğlu” eposı darqalmaq mıqyasında qıyaslanmazdır. Bu baqıştan olsun yazılı edebiyat, ya da olsun ağız edebiyatnıñ birde-bir nümünesi “Koroğlu”nen teñeştirilmezdir. Bir taraftan eposnıñ sevimli olması quvançlı aldır. Diger taraftan ise asırlarnıñ devamında türk halqlarınen iç bir genetik bağı olmağan qavimlerniñ ziyalı tabaqalarınıñ mantıqsız şekilde “Koroğlu”nı özümsimesi folklorşınaslıqta uyğunsız ilmiy davalar doğura.

Yüzyıllıqlardan berli aqiqiy manada tillerde destan olğan “Koroğlu” demek mümkün ki, türk halqlarınıñ soñuncı ve eñ müteşem qaramanlıq eposıdır. Ondan soñ meydanğa kelgen qaramanlıq destanları doğrudan-doğru tarihiy şahıslarnen bağlıdır. Türk mifik tefekküriniñ inkişaf basamaqlarını müşahede etkende “Koroğlu” eposınıñ “Manas”, “Alpamış”, “Dede Qorqud”, “Çorabatır”, “Edige” ve digerlerinden soñ peyda oluvı sezilip tura. Lâkin buña baqmadan şu epik nümüneler poetik bağnen bir-birine bağlılar. Meselâ, “Koroğlu”nen “Kitabi-Dede Qorqud” arasında üzülmez semantik-struktur alâqa bar, şu bağnı itiraf etmeden Azerbaycan “Koroğlu”sınıñ tek genezisini degil de, iç tipologiyasını da belgilemek mümkün degil – “Kitabi-Dede Qorqud”dan “Koroğlu”ğa qadar türk-oğuz ozanı Azerbaycan aşığına transformatsiya olunğan [1, s. 7].

İtiraf etmek kerek ki, “Koroğlu”nıñ sımasında asırlardan berli daimiy surette ösüvde olğan türk mifik tefekküri öz aliy maqsatlarına irişti ve epik tüşünceniñ şanlı yüksekliklerini fetih etti. Bu meşur nümünede batırlıq çizgileriniñ evelkilerine nisbeten yañı şekilde ve daa da tolğun manada ifadelenüvi tasavurlarnı beñzersiz obrazlarnen zenginleştirdi. Mifik tefekkürde peyda olğan yañı obrazlar halqlarnıñ hatırasına ebediy siñdi. “Koroğlu”da tasvir etilgen obrazlar öz ayatiliginen diger eposlardaki qaramanlardan yeterli derecede farqlandılar. Olar real ayatta ömür etken adiy halq toplumına daa yaqın ediler. Şu epik nümünede sanki halq öz aksini taptı. Epos qaramanınıñ dünyanıñ tertibine nizam ketirmek istegi, adaletsizlikke qarşı maqsatlı küreşi ve onıñ misilsiz batırlığı halq tarafından rağbetlendi. Sanki halq Koroğlunıñ sımasında öz qorçalayıcısını buldu. Qısqa vaqıt içinde Koroğlu obrazı asıl bir halq qaramanı kibi biñlernen insanlarnıñ qalbinde özüne qaviy yer aldı ve afızalarda çoqtan berli arzulanğan saf idealğa çevrildi. Zanımızca, mına şu esaslı sebeplerden de “Koroğlu” destanı keniş bir arealda darqalmağa muvafaq oldu.

Bir çoq körümli folklorşınaslarnıñ fikrince onlarnen variantlarğa malik olğan “Koroğlu” eposı münderice ve süjet farqlarına köre esasen Ğarp (Azerbaycan, türk, qırımtatar, gürci, lezgi, arap, kurd, ermeni vei.) ve Şarq (türkmen, özbek, qazaq, qırğız, tatar, tacik vei.) variantlarından ibarettir. Eposnıñ Ğarp variantlarınıñ mündericesi real ayatqa, tarihiy adiselerge daa uyğun olıp, metinleri ise nasır ve nazmnen yazığa alındı. Efsaneviy obrazlar ve mifik süjetlernen zenginleşken Şarq variantlarınıñ metni ise esasen nazmnen yazığa köçürildi. Epik nümüneniñ dünya üzü körgen variantları sırasında Azerbaycan “Koroğlu”sı eposnıñ genezisiniñ tayinlenmesinde hususiy qıymetke ve soñ derece tarihiy emiyetke maliktir. Belli folklorşınaslarnıñ bir sıra araştırmalarında eserniñ diger versiyalarınıñ Azerbaycan “Koroğlu”sından ğıdalanğanı qayd oluna. Olarnıñ fikrince eposnıñ süjeti ve esas obrazları bu variant vastasınen Ğarptan Şarqqa doğru darqaldı.

Azerbaycan folklorşınaslarınıñ ekseriyeti öz araştırmalarında “Koroğlu”nıñ Azerbaycan halqınıñ mifik tefekküriniñ mahsulı olması iddiasını ilmiy ve tarihiy delillernen isbatlaylar. Olardan bazı birilerniñ çalışmaları diqqatımıznı daa da ziyade özüne celp etti. Akademik N.Ceferov bu yönelişteki tetqiqatlarında baqışlarını böyle tasvirley: “Koroğlu” destanı, umumen, çeşit türk (ve türk olmağan) halqları arasında belli derecede darqalsa da, mükemmel epik yaratıcılıq aktı olmaq itibarinen tarihen Azerbaycan halqına, Azerbaycan türklerine mensüptir. Azerbaycan “Koroğlu”sı mensüp olğan halqnıñ şifaiy edebiyatınıñ intıbahı devrinde büyük milliy-içtimaiy tefekkür energiyasınıñ mahsulı kibi peyda olıp, şu halqnıñ bir qaç asırlıq tarihiy merağını, sotsial-siyasiy, ideologik, em de maneviy-estetik dünyabaqışlarını, mentalitetini, milliy itiraslarını aks ettirgendir” [1, s. 7].

Epik nümüneniñ keniş mıqyasta tanılmasına toqunğan ve onıñ genetik kodunıñ taliline tırışqan koroğluşınas İ.Sadıq öz tetqiqatlarında yaza: “Eposnıñ böyle keniş darqalmasına ve Koroğlunıñ Balqanlardan ta Çinge qadar dünyanıñ er yerinde belli olmasına, esasen eserniñ ideya tolğunlığı, bediiy seciyeniñ kâmilligi ve yüksekligi, andaki şiirlerniñ poetik küçü, olarnıñ asıl istidatnıñ mahsulı olması, aynı zamanda qaramanlarnıñ qanına-iligine siñgen türk millliy harakteriniñ bütün inceliklerine qadar tasvirlenmesi sebep olğan” [2, s. 99]. Alim tetqiqatında qayd ete ki, Koroğlu obrazında türk harakteriniñ bütün çizgileri aydın şekilde cemleşkenine köre er bir türk halqınıñ öz Koroğlusını meydanğa ketirmege maneviy aqqı olğan ve bu sebepten de “Koroğlu”nıñ türk, türkmen, özbek, qazaq, qırğız, tatar, qırımtatar vei. variantlarına tabiiy baqmaq kerek [2, s. 99]. Lâkin bularnen bir sırada tetqiqatçınıñ fikrince, eposnıñ ayrı mustaqil variant ve versiyalarınıñ peyda oluvında Azerbaycan halqınıñ “Koroğlu”sı bütün türk halqlarınıñ ortaq ve bölünmez maneviy servetine çevrildi. Başqa koroğluşınaslar kibi İ.Sadıq da öz araştırmalarında eposnıñ diger mustaqil versiya ve variantlarına faqat Azerbaycan “Koroğlu”sınıñ degerli menba olması ğayesine salmaqlı delillernen qoltuta [2, s. 99].

Bazı folklorşınaslar tetqiqatlarında “Koroğlu”nı münderice ve süjet farqlarına köre Azerbaycan, Türkmen, Küçük Asiya qısımlarına böleler. Destannen bağlı mahsus araştırmanıñ müellifi olğan türk folklorşınası P.N.Boratav şu bölgüge uyğun kelgen “Koroğlu”ları tetqiq etip böyle bir qanaatqa kelgen ki, bütün bu versiya ve variantlarnıñ esasını – tamırını Azerbaycan eposı teşkil ete [3, s. 16]. Folklorşınas M.H. Tehmasibniñ baqışlarına köre eposnıñ Qafqaz versiyası (gürci, ermeni, kurd, lezgi, avar) Azerbaycan variantı, türkmen, qazaq, tacik, arap (Orta Asiya arapları) variantları ise özbek “Koroğlu”sı etrafında merkezleşken [3, s. 16]. Bu yönelişte alıp barılğan araştırmalarnıñ sırasında V.M. Jirmunskiy ve H.T. Zarifovnıñ da bilgileri diqqatqa lâyıqtır: “Koroğlu” nıñ Azerbaycan versiyasına bivasta bütün Yaqın Şarq, Zaqafqaziya – türk, gürci, ermeni vei. variantları aittir. Bütün bular destannıñ esas maiyetni, başlıca epizodlarını – öz yigitligini terennüm etken qaramannıñ “hayırhah cenkâver” ve halq ikmeti, yeñilmez küreşçi ve nağmekâr kibi keyfiyetlerini özünde saqlap qalğan” [4, s. 183].

XIX asırnıñ ortalarında rus, em de Avropa araştırıcılarınıñ “Koroğlu”ğa merağı epik nümüneniñ ilmiy surette ögrenilmesinde ve onıñ genezisiniñ tayinlenmesinde önemli rol oynadı. Koroğluşınas İ.Abbaslı tetqiqatlarında köstere ki, rus şarqşınası İ.Şopen destannıñ bir variantını Cenübiy Azerbaycanda Araz özeniniñ yalıboyunda Ömer adlı bir türk aşığınıñ ağzından yazıp alğan ve onı rus tiline tercime etken. Añılğan variantta İ.Şopen destannıñ qaramanınıñ menşesini doğrudan-doğru türk aleminen bağlay. Onıñ baqışları eposnıñ genezisiniñ ögrenilmesi nazar noqtasından hususiy degerge malik olğan bir teşebbüs kibi qıymetlendirilmelidir [3, s. 5].

Sözsüz ki, mezkür saada alınıp barılğan araştırmalarnıñ ög sırasında poloniyalı şarqşınas Aleksandr Hodzkonıñ teşebbüsi taqdirge lâyıqtır. Tercimannıñ ilmiy çalışmaları umumtürk ağız edebiyatına, hususen, Azerbaycan folklor medeniyetine misilsiz tarihiy bahşıştır. Halq eposınen bağlı araştırmalarda defalarca hatırlanğanı kibi, XIX yüzyıllıqnıñ otuzıncı senelerinden itibaren İrandaki Rusiye Missionerler Cemiyetinde terciman, soñ ise Reşt ve Gilanda Rusiyeniñ sefiri vazifesinde çalışqan belli poloniyalı şarqşınas, şair ve terciman A.Hodzko Cenübiy Azerbaycandan Avropağa alıp barğan “Koroğlu” destanınıñ qolyazmasını ingiliz tiline tercime yapıp Londonda bastırmağınen (1842) eserniñ neşri tarihinde silinmez iz qaldırdı [5, s. 4]. A.Hodzko tarafından tertip etilgen “Koroğlu”nıñ Paris nushası (toplayıcısı Mahmud Dünbüli Dircuy, söyleyicisi Aşıq Sadıq, yazıp alğan Mirze Abdülvahab) destanda tasvirlengen adiselerniñ mantıqıy ardıcılığınen ifadelengen, manalı süjet, zengin epizodlarnen yetkinleşken, on üç meclisten ibaret olğan mükemmel epik nümünedir. 1834-nci senesi nasır qısmı farsca, nazmı ise Azerbaycan türkcesinde kâğıtqa köçürilgen eposnıñ Paris nushası “Koroğlu”nıñ yazığa alınğan eñ qadimiy variantı sayıla. Şunı da mahsus qayd etmek kerek ki, tercimanğa añlayışlı olması içün eposnıñ metninde Azerbaycan türkcesinde yazılğan şiirlerniñ yanında olarnıñ farsca satrı tercimesi berilgen. A.Hodzko eposnıñ ingiliz tilindeki neşrine yazğan kiriş sözünde itiraf ete ki, esasen Şimaliy İran (Cenübiy Azerbaycan – İ.K.) ve Xazar etrafı topraqlarda peyda olıp, darqalğan bu poetik söz sanatınıñ abidesi şu bölgeniñ sakinlerine mahsustır [5, s. 6].

Söz kelimi, Parisniñ Milliy Kitaphanesinde ve Tbilisiniñ G.Kekelidze adına Qolyazmalar İnsititutında saqlanıp qalğan “Koroğlu” destanları eposnıñ eñ qadimiy qolyazma nushalarıdır. Olar er şeyden evel ebediyleştirilgen folklor nümüneleridir. Eposnıñ esas qaynağını, tamırını teşkil etken bu nushalar, olarnıñ zengin süjet ve epizodları, obrazlar silsilesi, başlıca ideya ve münderice boyaları destannıñ soñki variantlarında belli bir derecede öz aksini taptı [3, s. 12]. Şunı da mahsus qayd etmek kerek ki, meşur destannıñ genezisiniñ belgilenmesinde ve onıñ metnindeki bir sıra anahtar sözlerniñ etimologik talilinde bu variantlar salmaqlı delillernen zengin olğan beñzersiz menbadırlar. Destannıñ Cenübiy Azerbaycan variantınıñ Azerbaycan türkleriniñ epik tefekküriniñ mahsulı olması ğayesinen razılaşqan belli folklorşınas P.N.Boratav öz tetqiqatlarında “Koroğlu” eposınıñ Paris nushasını “Azeri rivayeti” serlevhasınen taqdim etti. B.Karrıyev ise araştırmalarında onıñ diger variantlarğa nisbeten daa da qadimiy, tolğun manalı ve itibarlı menba olğanını yazdı [5, s. 9]. A. Hodzkonıñ London neşri cazibe küçüne malik olğan mücizeli “Koroğlu” eposınıñ alman, fransız ve rus tillerine tercimesine keniş imkânlar açtı. Destannıñ bu neşri S.S.Penn tarafından ingilizceden rusçağa tercime olunğan soñ Rusiyeniñ “Северная пчела”, “Санкт-Петербургские ведомости”, “Сын Отечество”, “Отечественные записки”, “Современник” kibi belli mecmualarında epik nümünenen bağlı bir sıra degerli tüşünceler derc etildi [5, s. 9].

“Koroğlu” eposınıñ eñ qadimiy qolyazmalarından biri de Tiflis nushası sayıla. Tahminen XIX asırnıñ birinci yarısında yazığa alınğan bu nusha münderice ve kölem itibarınen eposnıñ daa da keniş süjetini tasvirlegen. Qolyazmanıñ ilkin tetqiqatçılarından biri olğan gürci folklorşınası L.G. Çlaidze ilmiy araştırmalarında Tiflis nushasınıñ “Koroğlu”nıñ belli olğan Azerbaycan versiyasınıñ mündericesini demek olar ki, tamam qavrap alğanını qayd etken [3, s. 14]. Mezkür qolyazmanen bağlı bilgilerniñ arasında H.N.Koroğlunıñ baqışları büyük meraq doğura. O, Tiflis nushasınen bağlı mahsus alıp barğan çalışmalarında ayrı-ayrılıqta eposnıñ 28 meclisiniñ qısqa mündericesini taqdim etken, olarnı halq romanınıñ teşekkül tapqan devirniñ tarihiy adiseleri fonunda közetken. Qolyazmanı terenden talil etken alimniñ añlatmalarında bildirile ki, bu nusha til, em de üslübına köre eposnıñ Azerbaycan versiyasına aittir ve bugüne kibi digerlerine nisbeten onıñ daa çoq tolu variantı sayılmaqtatır [3, s. 14]. “Koroğlu”nıñ Paris nushasınıñ süjeti ve epizodları Tiflis qolyazmasında da öz aksini tapqan. Teñeştirüvli araştırma eposnıñ Paris nushasında rastkelgen obrazlar silsilesiniñ Tiflis nushasında da saqlap qalğanını isbatlay. Er eki nushada rastalanğan anahtar sözlerniñ – Koroğlunıñ, Çamlıbelniñ ve Qıratnıñ aynı bir şekilde qullanılması bu añlamlarnıñ etimologik manalarınıñ izalanmasında, em de eposnıñ genezisiniñ ögrenilmesinde önemli ilmiy menbadır.

Azırda “Koroğlu” eposınıñ eki qırımtatar variantı bellidir. Olardan biri keçken asırnıñ birinci yarısında şair O. Amit tarafından “Edebiyat ve kultura” jurnalında basıldı [6, s. 5]. Destannıñ daa mükemmel ekinci versiyasını ise Y. Zeki 1935-nci senesi İ. Çobanovdan yazıp alğan. Er eki variantnıñ süjetleriniñ, bir sıra epizodlarınıñ ve esas obrazlar silsilesiniñ “Koroğlu”nıñ Paris, em de Tiflis nushalarından qaynaqlanğanı sezilip tura. Lâkin evelceden qayd etmek kerek ki, eserniñ qırımtatar versiyaları bir manada olaraq iç te Azerbaycan variantlarınıñ doğrudan-doğru, ya da belli bir derecede deñiştirilmelerge oğratılğan tercimesi degil. Eposnıñ süjet ve motivleriniñ Azerbaycan “Koroğlu”sına pek yaqınlığına baqmadan olarnıñ er ekisi mustaqil variant sayılalar.

Destannıñ qırımtatar variantlarınıñ belli olğan Azerbaycan versiyalarından menbalanğanı fikrini tetqiqatçı N.S.Seytâğyayev de öz araştırmalarında destekley. O, eposnıñ Qırımda peyda olması meselesini aşağıdaki şekilde açıqlay: “Umumen, destannıñ Qırımğa kelgen yolu – mürekkep ve az ögrenilgen bir meseledir. Folklorımızda qaramaniy ve içtimaiy-turmuş destanlarınıñ bir vaqıtta teraqqiyat etkenlerini köz ögüne alsaq, “Kor oğlu” destanınıñ bizge Anadoludan ya da Azerbaycandan o yerlerde yaratılğan içtimaiy-turmuş destanlarınen bir vaqıtta kelgenini tahmin ete bilemiz… Bugün bizde saqlanğan “Kor oğlu”nıñ metniniñ asıl Azerbaycan ve Anadolu versiyalarından az farq etkeni XVII – XVIII asırlarda Qırımda şu destannıñ alınıp menimselgen, qırımtatar tarihına, menligine ve Qırım vaziyetine keliştirip deñiştirilgen milliy versiyaları degil de, asıl Azerbaycan ve Anadolu versiyalarınıñ variantları icra etilgenini tasdıqlay… Azerbaycan variantları Qırımğa em bivasta Anadoludan, em de Qafqazdan (meselâ, Dağıstandaki Derbend ve Gürcistandaki Batum yolunen) kelmek mümkün ediler” [7, s. 32-34].

Söz kelimi, şunı da hatırlatmaq kerek ki, Y. Zekiniñ destannıñ söyleyicisinen bağlı bigileri de N.S.Seytâğyayevniñ baqışlarınen aynı bir ruhta sesleşe: “İ. Çobanov “Koroğlu” destanını D. Papudan ögrengen. D. Papu 30 yıl Terek özeniniñ etrafında çobanlıq yapqan, soñ evge qaytqan ve 50 yaşında evlengen. D. Papu dağıstanlılar, rumlar ve şair tatarlarnen yaqından dostluq etken” [7, s.182]. “Koroğlu” eposınıñ qırımtatar versiyalarını közetkende Y. Zeki tarafından yazığa alınıp ve azırda Bakuda AMİAnıñ M. Fizuliy adına Qolyazmalar İnstitutınıñ arhivinde saqlanıp qalğan qolyazma [7, s. 9] öz originallığınen diqqatnı celp ete. Fikrimizce, 9 qoldan ibaret olıp bir umumiy destan şekilinde yazığa köçürilgen bu versiya “Koroğlu”nıñ eñ nadir variantlarından biridir. Eserni “Koroğlu”nıñ diger mustaqil variantlarından farqlandırğan ceetlerden biri onıñ aqiqiy söyleyicisinen bağlıdır. Eposnıñ yazığa alınğan mustaqil versiylarınıñ söyleyicileriniñ ekseriyeti söz ustaları ve kedaylardır. Y. Zeki tarafından yazıp alınğan metinniñ söyleyicisiniñ itirafına köre o, destannı D. Papudan ögrengen. D. Papu ise ne şair, ne de kedaydır, adiy bir çobandır. Bu önemli deliller eposnıñ keniş kütle arasında darqalğanını, Koroğlunıñ yırlarınıñ sözniñ asıl manasında halqlarnıñ tillerinde destan olmasına delâlet ete.

“Koroğlu” eposınıñ gürci ve ermeni tillerine tercimesi tahminen XIX asırnıñ ortalarına rastlana. Daa doğrusı, gürci ve ermeni tercimanları da ilk tecribelerinde “Koroğlu”nıñ farscağa tercimesi usulından (“Koroğlu”nıñ Paris nushası kibi – İ.K.) semereli faydalandılar. Gürci ve ermeni tillerine tercime yapılıp neşir olunğan eposnıñ ilk variantlarınıñ nasır qısmı olarnıñ öz ana tillerinde, şiirleri ise Azerbaycan türkcesinde ifadelendi. Aynı zamanda S.S.Penn tarafından destannıñ rus tilindeki neşri keniş mıqyasta darqalğan eserniñ gürci ve ermeni tillerine tercime olunmasına kerekli seviyede tesir etti. Eposnıñ S. Penniñ neşrinden bir müddet keçken soñ şu kitaptan alınğan gürci tilinde ilk serbest tercimeniñ meydanğa kelmesi iç de tesadüf degil. Aynı zamanda kene de şu neşirniñ I, II, III meclisleri S. Dieli tarafından gürci tilinde mühtelif yıllarda neşir olundı [3, s. 7]. Epik nümüne gürci folklorşınası ve tercimanı D. Givişviliniñ de diqqatını celp etken. Terciman bayağı yıllar devamında destannen yaqından tanış olğan ve “Koroğlu”nıñ çeşit meclislerinden ibaret gürci tilinde bir qaç kitap azırlağan. Müellif Azerbaycan “Koroğlu”sından faydalanğanını araştırmalarında itiraf etken. “Koroğlu” eposınıñ nasır qısmını gürci tilinde nazmğa çevirip, destandaki şiirlerniñ şeklini deñiştirmeden D. Givişvili ayrı-ayrılıqta (1887, 1897, 1911, 1912) dört kitap neşir ettirgen. Şu kitaplarnıñ titul saifelerindeki “tatarcadan (azerbaycancadan) tercime olunıp şiirge çevrilip” – qaydları isbatlay ki, D. Givişvili neşriniñ esasını Azerbaycan “Koroğlu”sı teşkil etken. Terciman destannı neşirge azırlağan zaman Aşıq Zülali, Aşıq Camali ve Y.Stepanovdan toplağan meclislerden de yararlanğanını çalışmasında qayd etken [3, s. 7]. Belli akademik N.Y.Marr da “Koroğlu” eposınıñ gürci tiline tercime olunmasında faallik kösterdi. Alimniñ Qafqaz halqlarınıñ, hususen, Azerbaycan ve gürci ağız edebiyatınen yaqından tanışlığı onıñ eserlerinde aksini taptı. O, “Рассказ Кер-оглы” serlevasınen toplağan nümüneni (1904) ermeni ve gürci filologiyasına ait tetqiqatlarında derc ettirdi. Bu qol-rivayetniñ nasır qısmınıñ gürci tilinde, şiirleriniñ ise gürci ve kiril elifbesinde Azerbaycan türkcesinde taqdim etilmesi bir daa tasdıqlay ki, Zaqafqaziyanıñ diger qomşu halqlarındaki kibi Gürcistandaki “Koroğlu” destanı da esasen Azerbaycan saz ustalarınıñ icadiy mahsulı olğan [3, c. 8].

XIX asırnıñ ortalarından başlap gürci tercimanları kibi ermeni ziyalıları da “Koroğlu” eposınıñ öz ana tillerine tercime olunmasına büyük seynen kiriştiler. Olar asırlarnıñ devamında meydanğa kelgen, millionlarnen türkniñ qanına-iligine siñgen destannı qısqa bir zamanda özümsimege tırıştılar. Bu baqıştan ermeni aşıqları ve tercimanları “Koroğlu”nı olğanı kibi degil de, metinlerni deñiştirip özlerine uyğun kelişken tarzda tercimesine mahsus diqqat ayırdılar: “Ermeni ziyalıları bu silsileden sayılğan bir qaç meclis ve rivayetlerni ayrıca kitapçalar şeklinde neşir ettirdiler. Elbette, bu anane öz tarihiy tamırlarına maliktir. Alâ 1872 senesinde eposnıñ bir qısmı ermeni elifbesinen Azerbaycan türkcesinde neşir olundı” [3, s. 8].

Şu devirde ermeni halqı arasında tek “Koroğlu” degil de, atta Azerbaycan folklor medeniyetiniñ nadir incilerinden olğan “Esli ve Kerem”, “Şah İsmayıl”, “Aşıq Qerib” kibi lirik destanlar da keniş surette darqalğan edi. Ermeni aşıqları öz meclislerinde, toy-dügünlerde añılğan eserlerni Azerbaycan türkcesinde yırlağanlar. Prof. G.Antonyan araştırmalarında bunı aşağıdaki şekilde itiraf etken: “Kerem ve Esli”, “Şah İsmayıl”, “Aşıq Qerib” ve “Koroğlu” kibi halq ikâyelerini ermeni aşıqları esasen Azerbaycan tilinde yırlaylar” [2, s. 107]. Aynı zamanda bir sıra ermeni ziyalıları Azerbaycan “Koroğlu”sından yararlanıp öz tillerinde uydurma rivayetler, ikâyeler meydanğa ketirdiler. Ekser allarda ise olar Azerbaycan eposınıñ metinlerini özlerine keregi kibi ana tillerine tercime yapıp, oquyıcılarğa ermeni halqınıñ epik tefekküriniñ mahsulı kibi taqdim etkenler. Meselâ, G.Ağayan “Koroğlu”nıñ süjetleri esasında üç ikâye yazğan. Tetqiqatçı İ.Sadıg bu yönelişteki araştırmalarında Y.Ramazanovnıñ çalışmalarına istinaten bildire ki, bu ikâyelerden ekisi Azerbaycan eposından doğrudan-doğru tercime yapılğan, yalıñız üçüncisiniñ üzerinde qısmen yaratıcılıq işi alınıp barılğan [2, s. 108].

Umumen alğanda qayd etmek kerek ki, şu devirde “Koroğlu” başqa halqlar kibi ermeniler arasında da büyük nam qazanğan. Epos qaramanınıñ şanlı batırlığı bütün Qafqazlarda ve onıñ sıñırlarından çoq-çoq uzaqlarda adiy adamlardan, söz ustalarına qadar bir çoqlarınıñ diqqatını özüne celp etken. Elbette, Koroğlunıñ cenkâverliginiñ rağbetnen qarşılanıp tillerde destan olmasına tabiiy baqamız. Lâkin aynı zamanda destannıñ bir sıra ermeni ziyalıları tarafından añlı tarzda özümsimesini mantıqsız ve ilmiy esassız sayamız. Bu saadaki tetqiqatlar olarnıñ uydurmalarınıñ temelsizligini delillernen isbatlay. XIX asırnıñ ekinci yarısında “Koroğlu” ermeni yazıcılarından ekseriyetini meraqlandırğan. Olar eposınıñ mevzu ve süjetinden yararlanıp bir çoq eserler yazsalar da, bularnıñ iç birisini mustaqil yaratıcılıq mahsulı esap etmek olmaz. Çünki olar özlerine has olğan menbalardan degil de, yüzyıllarnıñ devamında şekillenip pişkinleşken umumtürk mifik qaynaqlarından qullandılar. H.Abovyannıñ, G.Ağayannıñ, B.Broşyannıñ ve başqalarnıñ eserleri buña parlaq misaldir [2, s. 108]. Meseleniñ meraqlı taraflarından biri de ondan ibaret ki, bazı ermeni yazıclıları Azerbaycan folklor nümünelerinden faydalanğanlarını gizlemeden eserlerinde itiraf eteler. Folklorşınas G.Tarverdiyan araştırmalarında asıl aqiqatnı aşkârane beyan ete ki, ermeni aşıqlarınıñ belli bir qısmı tamamınen azerbaycanca şiir söylegenler, qalğanlarınıñ çoqusı ise eserlerini azerbaycanca ve ermenice yırlağanlar [2, s. 109].

Aynı zamanda şunı da hatırlatmaq kerek ki, Azerbaycan tilini mükemmel bilgen ermeni aşıqları ve ziyalıları halq ağız edediyatınıñ nümünelerinen yaqından tanış olmaq imkânlarına mailk ediler. Olar fursattan keregince faydalandılar ve bu saada qolda etken bilgilerini öz menfaatlarına doğrulttılar. G.Antonyannıñ itirafları oylarımızğa ilmiy esastır: “G.Ağayan faqat ermeni folklorını degil de, aynı zamanda Azerbaycan folklorını da mükemmel bilgen, hususen, “Koroğlu” destanınen daa da yaqından tanış edi. Koroğlu obrazına mahsus sevgisi olğan G.Ağayan “Koroğlu”nıñ ikâyelerini halq arasında söylenilgen, em de aşıqlar tarafından yırlanılğan bir sıra türkülerden alğan” [2, s. 110]. Tetqiqatçı Y.Ramazanov da öz çalışmalarında bu fikirniñ doğrulığına qoltutıp beyan ete: “Qaydlardan ve ikâyelerden aşkâr ola ki, G.Ağayan “Koroğlu” eposınıñ ermeni halqı arasında darqalğan ve azerbaycanca icra etilgen variantlarını ermeni tiline tercime yapqan” [2, s. 111].

Körümli koroğluşınas V.Huluflu eserlerinde “Koroğlu”nıñ ermeni versiyasınıñ mevcut olması haberini ciddiy qarşılamağan. Bu meselege muqaytlıqnen yanaşqan alim eposnıñ mükemmel bilicisi kibi 1929-ncı senede neşir ettirgen “Koroğlu” kitabınıñ kiriş sözünde yazğan: “Yañı qolda etken malümatqa köre Koroğlu aqqında ermenice de çoqtan bir kitap yazılğan. Al-azırda bazı ermeni yazıcıları tarafından kollektiv bir surette İran ayatından Koroğlu adında bir pyesa azırlanmaqtatır. Müelliflerniñ fikrince Koroğlu İranlıdır. Er alda bu saat mübahasege kirişecek degilmiz” [2, s. 110]. Lâkin afsus ki, qızıl terror büyük alimge sahtekârlarğa qarşı ilmiy esaslernen küreşmege imkân bermedi. Sert repressiyanıñ qurbanı olğan Azerbaycan ziyalılarınıñ tahqiqatlarınen bağlı arhiv materiallarından belli ola ki, 1937-nci senesi V.Huluflu aps etilgenden soñ ermeni milletinden olğan tahqiqatçılar alimniñ evinden “Koroğlu”nıñ neşirge azır olğan bir nushasını qolda etip Yerevanğa yollağanlar. Ermeni yazıcıları birlikte bu metinniñ üzerinde çalışıp 1941-nci senede onı “Koroğlu”nıñ «ermeni variantı» adınen neşir ettirgenler [2, s. 111]. Mında şubeli bir meselege toqunmaqnı zarurlı sayamız. Zanımızca, eposnıñ ermeni versiyasınıñ kerçekligi tek bizde degil de, atta onı suniy yolnen meydanğa ketirgenlerde de sual doğura. Daa doğrusı, olar sahte icatlarınen bir-birilerini inkâr eteler ve bu neşirniñ ciddiyligi öz maiyetini coya. Aşağıdaki deliller fikrimizge salmaqlı destektir: “1941-nci seneniñ neşrindeki kitapqa kiriş sözü yazğan ermeni alimleri bu variantnıñ Azerbaycan “Koroğlu”sı esasında meydanğa kelgenini qayd etseler de, soñki alimler ise şu versiyanıñ tacik “Koroğlu”sından peyda olğanını söylegenler [2, s. 112].

“Koroğlu”nıñ genezisinen bağlı alınıp barılğan araştırmalarda eposnıñ ermeni variantınıñ halq epik tefekküriniñ degil de, ziyalılarnıñ sahte usulnen uydurmasınıñ mahsulı olması aşkârlana. Tüşüncelerimizni daa da aydın ve daqiq beyan etsek, bu yalancı versiya asılında Azerbaycan eposınıñ ermenicege tercimesidir. Sadece, bir sıra ermeni ziyalıları eposnıñ özümsimesine bar küçlerini sarf etkenler ve eserniñ ermenileşmesi içün bayağı zamanda «ilmiy faaliyette» bulunğanlar: “Koroğlu”nıñ ermeni versiyasınıñ Azerbaycan variantı esasında meydanğa kelgenini isbatlağan sebeplerden eñ mühimi er eki variantta olğan ideya-münderice aynılığıdır. Bu aynılıq, bu birlik yalıñız neşir olunğan variantta degil de, aynı zamanda “Koroğlu”nıñ qolyazması olğan bütün ermeni variantlartına aittir. Şunı da qayd etmek kerek ki, bu variantlarnıñ episinde yırlarnıñ ekseri qısmı Azerbaycan tilindedir” [2, s. 111].

Söz kelimi, mezkür meselenen bağlı tarihiy bir zaruriyetni añmaqnı maqbul sayamız. Fikrimizce, arap, fars, gürci, ermeni, tacik, abhaz ve diger tillerde (türk halqlarından ğayrı) mevcut olğan meşur destannıñ versiyaları aqiqatta “Koroğlu”nıñ mustaqil variantları degil de, türk halqlarından alınğan tercime özümsimedir. Eposnı öz tillerine tercime yapıp, onı milliyleştirmege tırışqanlarnıñ eñ büyük, em de eñ yañılış adımı şundan ibaret ki, olar “Koroğlu”nı adiy bir eser kibi qabul etkenler. Asılında ise müteşem “Koroğlu” destanı asırlardan berli umumtürk epik tefekküriniñ mürekkep basamaqlarında şekillengen, dünya qurumını adaletli nizamlamağa çağırğan felsefiy epopeyadır ve onıñ apansızdan, ya da tesadüfden boş meydanda peyda olması istisnadır. “Koroğlu” manaslarnıñ, alpamışlarnıñ, dede qorqudlarnıñ, edigelerniñ, çorabatırlarnıñ tasavurlarında yüzyıllarnıñ devamında şekillengen sotsial-siyasiy ve maneviy-estetik baqışlarnıñ eñ yüksek bediiy ifadesidir. Koroğlu bir epos qaramanı kibi ulu türkniñ epik tefekkürinde canlanğan ve hayallerde cenkâverlik yılnameleri yazğan beñzersiz batırlıq remzidir.

Hülâse, genetik qanunlar boyunca ermeni, gürci, tacik, kurd vei. qavimleriniñ türk halqlarınen iç bir soyluğı mevcut degil. Olarnıñ türk halqlarınen birlikte umumiy ğaye içün alıp barğan küreşleri de tarihniñ sanasında öz aksini bulmağan. Oña köre de birde-bir ziyalılarnıñ öz qavimleri adından çıqışları ve türk halqlarınen birlikte aynı bir eposqa ortaqlıq yapmaq niyetleri ilmiy esassız, em de tarihen temelsizdir. İşte şu nazar noqtasından V.Y.Proppnıñ baqışları araştırmalarımıznı nurlandırır: “Eki halq aynı bir eposqa yalıñız o vaqıt malik olması mümkün ki, eger tarih bu halqlarnı ortaqlaştırırsa, olar birlikte küreşirler ve tarihiy tırışuvlarını aks ettirgen umumiy eposnı meydanğa ketirirler” [8, s. 51].

Folklorşınaslar birde-bir epik nümüneniñ genezisiniñ belgilenmesinen bağlı araştırmalarında eserde mevcut olğan milliy ruhnıñ, milliy mentalitetniñ ve milliy harakterniñ hususiy çizgilerini, milliy adet-ananelerniñ özüne mahsuslığını, em de eñ başlıcası ise metinlerniñ ana tilinde ifadelengenini ilmiy esas kibi közde tutalar. Sözsüz ki, er bir halqnıñ mifologik teffekürinde peyda olğan epik nümüne onıñ tuvğan tilinde meydanğa kele. Bizce, er bir mükemmel epos onıñ süjetiniñ özegini teşkil etken anahtar sözlerden – eserniñ baş qaramanınıñ adını, baş qaramannıñ mekânınıñ adını ve baş qaramannıñ atınıñ adını ifadelegen añlamlardan ibarettir. Destannıñ poetikası ve metinniñ süjetinde tasvirlengen vaqialar esasen şu anahtar sözlernen bivasta bağlılar. Bu sözlerniñ daqiq etimologik talili eposnıñ genezisiniñ tayinlenmesinde inkâr etilmez delildir ve olarnıñ yardımınen istenilgen eserniñ qaysı halq tarafından meydanğa ketirilgenini belgilemek mümkün.

Bir kimsege sır degil ki, ağız edebiyatınıñ nümüneleri şifaiy nutqta peyda olıp, yazığa alınğanğa qadar serbest şekilde halqlar arasında darqalmağa muvafaq oldular. Lâkin bu eserlerde rastlanğan bir çoq şifaiy sözlerniñ tarihiy ve ilmiy maiyetini ekseriyetimiz degerince qıymetlendirmeymiz. İlmiy nazar noqtasından bir aqiqiy menba kibi olarnıñ farqına varmaymız. Asılında ise zalım ukümranlarğa ve siyasiy zamanlarğa boysunmağan şifaiy sözniñ özüne mahsus aqiqiy añlamı, öz tarihi, öz sırı, öz qüdreti bar. Fikrimizce, biñyıllıq tarihi olğan bu sözler folklor eserleriniñ temelli ögrenilmesinde eñ itibarlı ve eñ önemli ilmiy qaynaqtır. Mına şu baqıştan O.Süleymenovnıñ “Sözniñ kodu” eserindeki şifaiy söznen bağlı mergin tüşünceleri fikrimizge aydınlıq ketirir: “Şifaiy söz terkibinde ve strukturında qafa kemiklerinden ibaret olğan muzey kollektsiyalarına ve qıymetli eşâyalarğa nisbeten özünde daa çoq tarihiy aqiqatnı saqlap qalğan. Nutqqa malik olmağan arhelogik artefaktlar saqavdırlar. Sizniñ evinizniñ altındaki qazuvlar esasında peyda olğan arhelogik eserler mıtlaq ejdatlarıñızğa ait degil. Yazılı yılnamelerniñ ömrü bir qaç asırdan uzaqqa barmay. Şifaiy söz yazılı vesiqadan alâ ilim tarafından qıymetlendirilmegen bir sıra üstünliklerge maliktir. O iç bir zaman yanmaz ve nemlenmez, em de qartaymaz. Mabet ve Saraynı memnün etmek içün yañıdan yazılmaz, olarnıñ istegine uyğunlaştırılmaz. Etnosnıñ tarihiy arenadan silinip ketmesi mümkün, lâkin onıñ sözleri başqa tillerde saqlanıp qala. Sözlükler – asıl tarihiy malümatlarnıñ eñ ebediy ve eñ itibarlı arhividir. Eger Sözniñ altın anahtarını bulsaq, o zaman ondan faydalanmaq imkânlarına nail olurmız. Faqat mından soñ Söz ve Yazınıñ, yani tilniñ menşesiniñ sırı bizge açılacaqtır. Şimdi tarihniñ sanasından silinip ketmek telükesi altında olğan azsaylı halqnıñ luğatında ulu bir keçmiş saqlanğan” [9, s. 5] .

Yüzyıllıqlarnıñ devamında ağızlardan ağızlarğa keçip bir taraftan cilâlana-cilâlana zenginleşken, diger taraftan da çeşit seviyeli söyleyiciler vastasınen qaç-qaç kerelerden transformatsiyalarğa, bazan ise suniy surette deñiştirilip özümsimelerge oğratılğan eposlar bu baş sözleriniñ eski şekillerini özlerinde saqlap qalğanlar. Bu mifologik qanunğa uyğunlıq türk halqlarınıñ bugünimizge yetip kelgen bir çoq mükemmel epik nümünelerinde olğanı kibi “Koroğlu” eposında da öz mantıqiy manasını taptı. Destannıñ Paris ve Tiflis nushalarında aynı bir şekilde ifadelengen baş sözler – Koroğlu, Qırat ve Çamlıbel buña parlaq misaldir. Bu usuldan yararlanıp bütün dünyağa namı ketken türk eposlarınıñ da genezisini tayinlemek, daa doğrusı, olarnıñ umumtürk mifik tefekküriniñ mahsulı olmasını ilmiy esaslarnen isbatlamaq mümkündir.

Söz kelimi, bunı mahsus hatırlatmalımız ki, Koroğlu, Qırat ve Çamlıbel kibi añlamlar morfologik terkibine köre saf türk sözleridir. Yaşı bilinmegen bu qadimiy sözlerniñ daqiq etimologik manaları yalıñız türk halqlarına añlayışlıdır ve olarnıñ başqa tillerge tercimesi istisnadır. Eposnıñ türk halqlarınıñ mühtelif variantlarında Koroğlu ve Çamlıbel sözleriniñ bazı bir fonetik deñişmelerge oğraması olarnıñ mana añlamına mania degil. Bu türk tillerine has olğan tabiiy ses deñişmesidir. Sözlerniñ guzelligi faqat olarnıñ manasındadır. Sözlerni bir-birine yaqınlaştırğan, em de bir-birinden uzaqlaştırğan ancaq olarnıñ mana farqlarıdır. Bu baqıştan Koroğlu, Qırat ve Çamlıbel kibi sözlerniñ añlamları yaqın manalıdır ve olarnıñ mekânı “Koroğlu” eposıdır. Mücizeli sözler etimologik tabirlerine köre umummana birdemligine malikler. Yani Koroğlu, Qırat ve Çamlıbel kibi baş sözler birlikte “Koroğlu” fenomeniniñ münderice ve ğayesiniñ açılmasına hızmet etken altun anahtardırlar. Bizimce, qaç-qaç asırlardan berli eposnıñ metninde ve millionlarce insanlarnıñ şifaiy nutqında türkce seslengen bu ulu sözlerniñ barlığı qocaman “Koroğlu”nıñ umumtürk epik tefekküriniñ mahsulı olmasına ilmiy esaslar bere.

Eposnıñ genezisiniñ muayenleşmesinde eserniñ originalındaki tili ve metinlerdeki epik tefekkürniñ ifadelengen şiir şekilleri eñ salmaqlı menbadır. Aynı bir vaqıtta epik nümünede tasvirlengen milliy harakterniñ hususiy alâmetleri, milliy adet-ananelerniñ özüne mahsuslığı, milliy ruhnıñ ve milliy mentalitetniñ çizgileriniñ eposnı meydanğa ketirgen halqqa haslığı da destanlarnıñ genezisiniñ ögrenilmesinde tetqiqatçılar tarafından degerli qaynaq kibi faydalanıla. Zanımızca, bularnen bir sırada er bir eserge has olğan baş sözlerniñ daqiq manalarınıñ etimologik añlamları da eposnıñ genezisiniñ tayinlenmesinde itibarlı anahtardır. Yuqarıda qayd olunğan bilgiler “Koroğlu” eposınıñ türk halqları tarafından meydanğa ketirilgenini isbatlay. Daa doğrusı, epik nümüneniñ ilk temel taşınıñ Cenübiy Azerbaycandaki oğuz türkleriniñ bina etmesi, soñradan ise onıñ çeşit söyleyiciler ve icracılar tarafından bir sıra transformatsiyalarğa, em de impovizatsiyalarğa oğraması neticesinde keniş arealda darqalması ihtimalı haqiqiy manada işanç doğura.

Касумов Ильгар Аликулу.

 Генезис эпоса “Кёроглу”

 Аннотация. О создании тюркскими народами вариантов эпоса «Кёроглу» науке известно весьма давно. Тем не менее, появление трудов ряда исследователей с новой аргументацией открывает дорогу к продолжению научной дискуссии по данной проблематике. Необоснованные высказывания представителей интеллигенции некоторых народов, не связанных генетически с тюрками, их попытки присвоения эпоса «Кёроглу» порождают измышления касательно генезиса эпоса. В настоящей статье рассматриваются результаты исследований известных специалистов в области фольклористики и опровергаются не опирающиеся на реальные источники высказывания относительно генезиса вариантов эпоса. Анализу подвергнута и уточнена роль, которую сыграли в генезисе эпоса «Кёроглу», как хорошо известные, так и наиболее древние рукописные образцы. В исследовательской работе высказывается мнение об этимологии и точных значениях таких ключевых слов, как «Кёроглу», «Кырат» и «Чамлыбель», присущих именно данному произведению, и обсуждается источниковедческая база, которая позволяет определить основы его генезиса.

Ключевые слова: Кёроглу, генезис, эпос, фольклор, вариант, тюркский, источник.

 Kasumov İlgar Alikulu.

 Genesis of epos «Koroglu»

 Abstract. The existence of the Turkic peoples’ variants of the epos «Koroglu» has been known to science for a long time. However, the appearance of works of a number of researchers with new arguments opens the way to continuing the scientific discussion on this issue. At the same time, unreasonable statements made by intellectuals belonging to certain peoples who are not genetically related to the Turks, their attempts to assume the right to the epos «Koroglu» give rise to fabrications about the genesis of the epos. This article examines the results of researches done by well-known specialists in the field of folklore studies and refutes baseless statements about the genesis of the variants of the epos. The role of the well-known as well as the most ancient hand-written samples played in the genesis of the epos «Koroglu» has been subjected to analysis. An opinion on the etymology and exact meanings of such key words as «Koroglu», «Kyrat» and «Chamlybel», inherent in this particular work, and a source study base is being discussed in order to determine the bases of its genesis.

Keywords: Koroglu, genesis, epic, folklore, variant, Turkic, source.

Edebiyat:

  1. Ceferov N. Türk xalqları ədəbiyyatı. Yeni dövr / N. Ceferov. – Bakı: Çaşıoğlu, – Azərbaycanda Atatürk Mərkəzi, 2007. – 320 s.
  2. Sadıq İ. Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatına dair tədgiglər (iyirmi doqquzuncu kitab) / İ. Sadıq. – Bakı: “Nurlan”, 2009. – 164 s.
  3. Abbaslı İ. “Koroğlu” dastanı / İ. Abbaslı. – Bakı: “Lider” – 2005. – 552 s.
  4. Жирмунский В. Узбекский народный героический эпос / В. Жирмунский, Х. Зарифов. – М.: Гос. изд-во худ. литер., 1947. – С. 183.
  5. Abbaslı İ. “Koroğlu” dastanı, Paris nüsxəsi / İ. Abbaslı. – Bakı: “Şərq-Qərb”, 2005. – 224 s.
  6. Бекиров Дж. Дестанлар / Дж. Бекиров. – Таш.: Гъафур Гъулам адына эдебият ве санъат нешрияты, 1980. – 152 с.
  7. “Koroğlu” destanı / tert.: İ. Kasumov. – Aqm.: Qırımdevoquvpedneşir, 2009. – 184 s.
  8. Пропп В. Русский героический эпос / В. Пропп. – М.: Издат. «Лабиринт», 1999. – 640 с.
  9. Сулейменов О. Азия / О. Сулейменов. – Алматы: ОФ Литературный Альянс, 2013. – 88 с.

Касумов Ильгар Аликулу, науч. сотрудник отдела крымскотатарской литературы и фольклористики НИИ крымскотатарской филологии, истории и культуры этносов Крыма ГБОУВО РК КИПУ (Симферополь)

Об авторе

Таир Керимов

Таир Керимов

Оставить комментарий