История Культурология Научные статьи Образование и педагогика

Kırım Tatar basınında bir pedagoji dergisi: Okuv İşleri  

Kamelya Mehmetkızı Tekne

E_mail: kamelyakeskin@hotmail.com

Özet: Kırım Tatar Türk kültürünün incelenmesinde basın ayrıcalıklı bir yere sahiptir. Çünkü Kırım Türklerinin yaşamında basın sadece haber veren tek yönlü bir kaynak olmamıştır. Bilindiği gibi bu alandaki ilk girişimler İsmail Gaspıralı tarafından hayata geçirilen Tercüman Gazetesidir. Kırım Tatar Türkleri Tercüman döneminden sonra da bu sahadaki faaliyetlerine devam etmiş hatta bazı yayınların daha özel amaçlara hizmet eden bir nitelik kazandığı görülmüştür. Bu anlamda maksadımız XX. yüzyılın başlarında bir pedagoji dergisi olarak yayınlanan Okuv İşleri Mecmuâsı’nı tanıtmaktır.

Anahtar Kelimeler: Kırım Tatar, Okuv İşleri, Basın.

Kırım Tatar Türklerinin yaşamında basın, Tercüman döneminden itibaren sadece haber veren tek yönlü bir kaynak olmamıştır. Tercüman millî eğitime tesir etmek suretiyle Usûl-ü Cedit Okullarının açılmasına sebep olurken diğer taraftan da okunduğu coğrafyalardaki tüm Türk boylarının tek bir dil ve amaç etrafında birleşmesini sağlayarak dilde ve eğitimde ortak bir anlayışın yerleşmesini sağlamıştır. Tercümana ek olarak çıkan Âlem-i Nisvân sosyal hayatta kadınların aydınlanmasına katkıda bulunurken Ha Ha Ha eğlencenin, yaşamın içerisindeki yerine vurgu yapmıştır. Millî matbuatın temellerinin atıldığı Tercüman döneminden sonra da aynı doğrultuda çalışmalar görülmektedir. Kırım’da yayınlanan gazete ve dergiler okurlarına millî kültürü temsil eden tüm sahalarda bilgi sunmuştur demek mümkündür.

Tercüman Gazetesi’nin açtığı yol, XX. yüzyılın ilk yarısında Kırım’da yayıncılık faaliyetlerinin oldukça canlı bir seyir izlemesi sonucunu da beraberinde getirmiştir. Bu dönemde Vatan Hadimi (1906-1908), Qırım Ocağı (1917), Millet (1917-1920), Yañı Çоlpan (1923-1924), İleri (1926-1930) adlı gazete ve dergilerin varlığı söz konusudur. Adı geçen yayınlara ilâve olarak, üzerinde duracağımız XX. yüzyıldaki bir süreli yayın faaliyeti de Okuv İşleri Mecmuâsı’dır.[ii]

Mecmuânın ilk sayısı, Mayıs 1925’de “Kırım Maarif Komiserliği Neşri” olarak çıkmıştır. Erken Sovyet döneminde gün yüzü gören mecmuânın ilk sayısının başında “Bütün Dünya İşçileri Birleşiniz!” yazmaktadır. Arap harfleri ile Kırım Tatar dilinde çıkan mecmuânın, Okuv İşleri başlığının arka fonunda bir Kırım Haritası yer alırken başlığın altında “içtimaî-siyasî ve terbiyevî aylık jurnal” ifadesi yer almaktadır. Bahçesaray’da “hüner ve sanayi-i nefise mektebi basmahanesi”nde basıldığı bilgisi verilmektedir. Münderice kısmında dergideki yazılar (makaleler) “İçtimaî Siyasî Bölük”, “Okuv İşlerinde Ameliyat ve Nazariyat”, “Siyasî Yarıklandıruv Bölüğü”, “Edebiyat Bölüğü”, “Kitabiyat Bölüğü”, “Haberleşüv Bölüğü ve Resmî Bölük” ana başlıkları altında, gruplandırılarak verilmiştir.[iii] Mecmuânın, bir “Tatar Pedagoji Jurnali” olarak çıkarılmasına, ilmî şuranın gerekli görüp izin vermesi sonucu, adının da “Okuv İşleri” olmasına karar verilmesiyle yayın hayatına başlamıştır. Mes’ul müdürü dönemin Maarif Halk Komiseri (Eğitim Bakanı) Hüseyin Baliç’tir.[iv]

Mecmuânın baş yazarı olan H. Baliç (1884-1939) Akmescit’teki Rus-Tatar Darülmuallim’ini bitirmiştir.[v] Mükemmel Rusça bilgisi sayesinde Rus Edebiyatını incelemiştir. Döneminde Bahçesaray’da millî tiyatronun kurulmasına çalışmıştır.[vi] 1908-1909 yılları arasında “Uçkun” (Kıvılcım) adlı bir dizi yayın yapan, aydın gençler arasında faal bir rol oynadığı bilinmektedir.[vii] Hatta Baliç’in girişimleriyle 1909-1910 yılları arasında “Uçkun Çocuklar Kütüphanesi” adlı bir dizi çocuk eserleri yayınlanmıştır. Bunlar arasında “Dağcının Kızı”, “İlyas”, “Şehzade Halver”, “Hırsız Oğlu”, “Fikirsiz Sansar”, “Padişahın Yeni Elbisesi”, “Çin Padişahın Kızı”, “Deli Qaşkır”, “Tırnak”, “Kök Böyün”, “Tavşan” ve diğerleri bulunmaktadır. Bu eserler tercüme, düzenleme veya yeni neşredilenler olmak üzere sınıflandırılabilir.[viii]

Bolşeviklerle ılımlı ilişkiler kurmak suretiyle millî ve kültürel hayatı kuvvetlendirmeyi görev kabul eden Hamdi Giraybay, dergi hakkında şu sözleri söylemiştir:

“…Bugün Qırım’da çıqqan «İleri» ve «Оquv İşleri» kibi mecmuâlar yalıñız Qırım tarihinde degil, bütün Türk âleminde ne zaman körüldi?…[ix]

Mecmuâdaki yazılar çeşitli bölümlere ayrılarak sınıflandırılmış bir düzende yayınlanmış olup mecmuânın yayın hayatına başladığı tarihten itibaren üç yıl boyunca İçtimaî-Siyasî Bölüğü, H. Baliç bizzat kendisi hazırlamıştır. Genel anlamda mecmuâda yayınlanacak olan materyalleri hazırlama konusunda sağ kolu diyebileceğimiz birinci derecedeki yardımcısı Habibullah Odabaş olmuştur. Mecmuâ, dönemindeki Kırım Tatar aydınlarının yazılarını bir araya getiren güçlü bir yazar kadrosuna sahiptir. H. Baliç ve H. Оdabaş’ın dışında, Yahya N. Bayburtlı, O. Kürkçi, Оsman Akçоkraklı, Ahmet Özenbaşlı, Hasan Sabri Ayvazоv, Bekir Sıdkı Çоbanzade, Hüseyin Bоdaninskiy, Yakup Şakir Ali, Ş. Vehbi, Ömer İpçi, Hamdi Giraybay, Ömer Bayraşevskiy, Ya. Bayraşevskiy, A. Kadrizade, M. Nüzet, M. Nedim, Abdullah Lâtifzade, İsmail Lemanоv gibi şahsiyetlerin yazılarını da görmek mümkündür. 1928 yılından itibaren yayınlanan sayılarda, dönemin siyasî atmosferi neticesinde H. Baliç’in tutuklanarak hapse girmesi sebebiyle artık yazılarına rastlamamaktayız. Bir süre sonrada onun yerine derginin mes’ul müdürü olarak Yakup Muannif’in, Kırım Maarif Halk Komiserliği görevine de Mahmut Nedim’in geldiğini görmekteyiz.[x]

Mecmuânın genel anlayışı hakkında bir fikir edinebilmek üzere birinci sayısının içindekiler kısmını aşağıda aktarıyoruz:

Jurnalin Mündericesi

İdareden (1)

İçtimaî Siyasî Bölük

1 Mayıs- H. Baliç (2)

Sosyalist Şuralar İdaresi ve Maarif Hâdimleri- H. Baliç (3)

 Okuv İşlerinde Âmeliyât ve Nazariyât

İş Mektebi- H. Odabaş, Y. Bayraşevskiy (4)

Şuralar Cumhuriyetinde Okuv Sisteması- Y. Bayraşevskiy (5)

İş Mektebi ve Köy Hazayistvası (günlük yaşamı) O. Kürkçi (6)

Mekteplerimizde Til Mes’elesi- H. Odabaş (7)

 Siyasî Yarıklandıruv (Aydınlatma) Bölüğü

Nemune Köy Okuv Evlerinin Yapacak İşleri (8)

 Edebiyat Bölüğü

Birinci May Cırı (Şiiri)- Z. Cavtöbeli (9)

Çalet Kelsin Baş Bahar (Şiir)- H. Odabaş (10)

Öşekçi Kadın (Şiir)- C. Kence (11)

 Kitabiyat

Türk Tatar Tiline Ait Eserler- H. Odabaş (12)

Elifbe Tedrisine Ait Kitaplar (13)

 Haberleşüv Bölüğü

Kırım Maarif Komiserliği Kolleğiyasında (14)

 Resmî Bölük

Yaz Tatili ve Maarif Hâdimlerinin Maaşları Hakkında (15)

Hocalar Hakkında Tâlimatnâmeler (16)

En Yahşı Okuv Evi Doğrusunda Müsabaka (17)[xi]

İçtimaî — Siyasî Bölük kısmında yayınlanan yazılar içerisinde 1925 yılındaki “Bir Mayıs” ve Nisan-Mayıs 1926 tarihli, mecmuânın ikinci yılında yer alan aynı adlı makale dönemin siyasî anlayışını açık bir şekilde ortaya koymaktadır. Bu noktada ilk sayısının Mayıs ayında çıkması da bir tesadüf olmamalıdır. Her iki yazıda da 1 Mayıs tarihinin işçi sınıfının birlik, mücadele ve dayanışma gücünün anlamına vurgu yapılarak sermayedarlara köle olmaktan kurtulmaları yolunda önemli bir adım atıldığı ve bugünün tarihi anlatılmaktadır:

…Avrupa işçilerinin kapitalistler kolunda inlediği, en müthiş ve en korkunç zamanlarında bay ve zenginlerin Fransa büyük inkılâbını yatıştırıp büyük muvaffakiyetlerle özlerinin galibiyetlerini kutladıkları bir zamanda idi ki Parijde (Paris’te) 14 Temmuz 1889 tarihinde bütün dünya işçileri teşkilatı olan İkinci Enternasyonalin birinci konferansı tarafından böyle bir karar kabul olunmuştu.

Bu kararın kabul olunmasıyla bugün artık 36 yıl kadar bir zaman geçmiş bulunuyor. Bu karar kendisinin galibiyet bayramını yapmakta olan beynelmilel kapitalizm tahtının temeli altına konulmuş olan dehşetli bir bomba idi. Proleter sınıfı bu kararıyla kendi daimi kavgasının kızıl bayrağını ebedi olarak bir daha indirilmemek üzere çekmiş bulunuyordu…[xii]

Esasen Okuv İşleri Mecmuâsı’nın halk edebiyatı ürünleri üzerinden Kırım Türk kültürüne verdiği önem ve bu alanda yapılmasını arzu ettiği çalışmalar ise bu konudaki ilk adımlardan birini oluşturmuştur. Mecmuânın Nisan-Mayıs 1926 tarihli, 4-5 numaralı sayısındaki çağrı niteliğindeki duyuru kültürel değerleri koruma yolunda daha o dönemdeki farkındalığı gözler önüne sermektedir:

…Halbuki Kırım Tatarlarının gerek ağız edebiyatı ve gerekse etnografyaları cihetinden arz ettikleri ehemmiyet çok büyüktür. Kırım’ın zengin tarihi hayatından başka Kırım’da Türk dilinin çeşitli şivelerine ait birçok tiplerine rast gelinmesi Kırım’da olacak bu husustaki tedkikâtı daha ziyade ehemmiyetlendirmektedir. Kırım Tatarları arasında bu hususta soñ zamanlarda bayağı teşebbüsler yapılmaktadır. 1911 inci yılda çıkan “Kırım Ocağı” Gazetesi ile ondan soñ çıkan “Yeşil Ada, Bilgi” Mecmuâları “Yañı Dünya” Gazetesi vasıtasıyla yapılan teşvikât neticesinde bizim halk edebiyatından bayağı örnekler toplanmıştır. Bundan başka gerek muallim kurslarında ve ikinci basamak Tatar mekteplerinde ve gerekse yurt bilgicilik tögereklerinde daima yapılan izahlar ve teşvikler dolayısıyla bütün Kırım okumuş gençliği de bu hususta meraklandırılmıştır. Bugün Kırım’ın birçok genç muallim ve talebelerinin elinde yığın-yığın toplanmış ham materyaller vardır. Bütün bu materyallerin toplanması, ğâib olmaması ve matbuata çıkması ileride olacak ilmî çalışuvlar için pek büyük ehemmiyet teşkil etmektedir. Bugün bu materyal toplama işleri başlıca şu noktalarda gitmelidir:

-Çıñlar, mâneler.

-Masallar, ertegeler[xiii], şaka için söylenen meseller, masal başları, tekerlemeler.

-Köy adları, mahal, hayvan ve ot adları hususunda söylenen rivâyetler (legendalar).

-Çorabatır, Edige, Esebay Batır ve ilh.(ilâhre) gibi tarihi cırlar (yırlar).

-Herhangi bir vaka hakkında söylenen çıbırtmalar.

-Türküler, destanlar.

-Tapmacalar, comaklar.

-Kart sözleri, tecrübeli sözler ve oşatmalar.

-Denemeler (denevler)

-Etene, irim, ayneler.

-Çeşit hastalıklardan kurtulmak için yapılan devâlar ve ilaçlar.

-Balalar ve büyükler için olan oyunlar ve eğlenceler.

Halk düşüncesine ait olan bu husustaki örnekleri yazıp toplamakla beraber diğer taraftan da halkın maddi medeniyetine ait eşyalar da toplanmalıdır….[xiv]

Okuv İşleri Mecmuâsı’nın elimizde mevcut bulunan nüshaları arasında dikkat çeken haberler de söz konusudur. Meselâ İleri Mecmuâsı’nın yayın hayatına başlaması ile ilgili bilgilerimizi de Nisan-Mayıs 1926 tarihli 4-5. sayısında verilen bilgilerden öğrenmekteyiz. Böylece Kırım’da, Tatarca yayınlanan iki mecmuânın ilk kez aynı zamanda çıktığı görülmektedir. Bu durum Okuv İşlerinin sayfalarında yer alan bir ifadeye göre “küçük Kırım için büyük bir başarı” olarak nitelendirilmektedir.[xv]

Mektep kütüphanelerine ücretsiz olarak gönderilen mecmuânın esas ebadı 17×25 cm. olup her sayısının hacmi 60, 80 veya 100 sayfa civarındadır. Bazı dönemlerde çıkan ikili sayılar ise 205 sayfayı bulmaktadır. Kırım millî dergileri içerisinde sayfa hacmi bakımından “kalın jurnal” (kalın dergi) kategorisine girmektedir. Kesin olmamakla birlikte 1000-1500 nüsha tirajla yayınlandığı bilinmektedir. Bazı sayıları önemli konferanslara ya da yıl dönümlerine armağan olarak çıkmış ve bu sayılarda sadece bu özel günlere dair materyaller yayınlanmıştır. Derginin hacimce en zayıf nüshası 1928 yılının 8 numaralı nüshası olup 18 sayfadan oluşmaktadır. 1925-1929 yılları arasında yayın hayatına devam eden derginin toplam 38 sayısı bulunmaktadır.

Bazen mecmuâda yayınlanan parçalar sonradan kitap haline getirilmiştir. Mesela H. Baliç’in “Kırımtatar Milliy Medeniyetinin Tarihi Mukadderatı” başlıklı makaleleri ayrı bir monografik çalışma olarak basılmıştır.[xvi]

Esas amacı eğitime dair meseleleri açıklayarak kullanılabilecek yöntem ve tecrübeleri paylaşmak olan mecmuâ sosyal konular, genç kız ve çocuk terbiyesi, hastalık ve ilaçlar, kitap tanıtımları, şiir ve hikâyeler, diğer ülkelerden haberler ve resmî bildirilere de yer vermiştir. Dergi resmî bir yayın olması sebebiyle yönetime ters düşmemiş ancak Türk-Tatar şeklindeki ifadeler ile milletinin geleceğinin önemli olduğu mesajını vermeye çalışmıştır.[xvii]

Kırım Tatar basın hayatının başlangıcı Tercüman Gazetesidir. Tercüman dönemini takip eden yıllarda da yayıncılık faaliyetlerinin canlı bir şekilde devam ettiğini görüyoruz. Bunlar arasında bir pedagoji dergisi olarak daha özel bir amaca hizmet eden Okuv İşleri Mecmuâsı’nın önem taşıdığını söylemek mümkündür. Sadece eğitime dair meselelerin ele alınmadığı mecmuâda Kırım Tatar Türk kültürüne ait pek çok malûmat bulmak mümkündür.

 Kamelya Mehmetkızı Tekne.

A pedagogy journal of Crimean Tatars press: Education Works

 Abstract. The press has an exclusive place in the examination of Crimean Tatar Turks’ culture since it has been not only a news source but also informative about their lives. The first initiative in this realm was Tercuman, a newspaper, which was established by Ismail Gaspirali. Along with Tercuman, there were some other periodicals established by Crimean Tatar Turks. A number of these periodicals concentrated on specific fields. In this sence, the paper focus on one of these periodicals, the journal of Education Works which was published at the beginning of 20th century as a pedagogy journal.

Key Words: Crimean Tatar, Education Works, The Press.

 Kaynakça:

  1. Baliç, Hüseyin, “1 Mayıs”, Okuv İşleri, S. 1, Mayıs 1925, s. 7-9. Osm. (Osmanlı Türkçesi)
  2. Çapraz, Kemal, Kırım Tatar Türklerinde Basın (1881-1990), İ.Ü. SBE Gazetecilik ve Halkla İlişkiler Bölümü Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 1990.
  3. “Haberler — Kırım Maarif Komiserliği Kolleğiyasında”, Okuv İşleri, S. 1, Mayıs 1925, s. 48-49. Osm.(Osmanlı Türkçesi)
  4. Kerimov, İsmail Asanoğlu, “Oquv İşleri Dergisi (1925-1929) Mundericat İtibarıle”, (Çevirimiçi) http://tatkonvolut.at.ua/publ/kerimov_i_a_okuv_ishleri_dergisi_1925_1929_munderidzhat_itibaryle/1-1-0-54, 01.06.2015.
  5. Kırımer, Cafer Seydahmet, “Kırım Tatar Edebiyatından Portreler: Hamdi GİRAYBAY”, (Çevirimiçi) http://www.fikirdebirlik.org/yazdir.asp?yazi=200610006, 15.05.2015.
  6. Mustafayeva, Edibe, “Razvitie Gumanistiçeskoy Pedagogiçeskoy Mısli Krımskotatarskimi Prosvetitelami v Epohu Repressirovannogo Vozrojdeniya”, (Çevirimiçi) http://ilmiyqirim.blogspot.com.tr/2013/01/blog-post_3393.html, 15.05.2015. (Edibe Mustafayeva, “Canlanmanın Bastırıldığı Çağda Kırım Tatar Eğitimcilerinin İnsancıl Pedagojik Düşünce Gelişmeleri”)
  7. Odabaş, Habibullah, “Umumi Bölük- Halk Edebiyatı, Etnografyası ve Ananeleri”, Okuv İşleri, S. 4-5, Nisan-Mayıs 1926, s. 52-53. Osm. (Osmanlı Türkçesi)
  8. Selimova, Leniyara, “Rus Çarlığı Zamanında Kırım Tatar Matbuatı”, Kardeş Kalemler, S. 40, Nisan 2010, s. 74-82.
  9. “Yeni Arkadaşımız İleri”, Okuv İşleri, S. 3-4, Nisan-Mayıs 1926, s. 1. Osm. (Osmanlı Türkçesi).
  10. (Çevirimiçi) http://ilmiyqirim.blogspot.com.tr/2011/08/e-semi-zadenin-kozyas-divar-poemasnda.html, 23.01.2013

Kamelya Mehmetkızı Tekne, Yrd. Doç. Dr., Kırklareli Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü (Türkiye)

[ii] İ. A. Kerimov, “Oquv İşleri Dergisi (1925-1929) Mundericat İtibarıle”, (Çevirimiçi) http://tatkonvolut.at.ua/publ/kerimov_i_a_okuv_ishleri_dergisi_1925_1929_munderidzhat_itibaryle/1-1-0-54, 01.06.2015.
[iii] Bu bilgiler Okuv İşleri Mecmuâsı’nın Mayıs 1925 tarihinde çıkan 1. sayısında, kapak ve başlangıç bölümünde yer alan bilgilerden alınmıştır.
[iv] “Haberler — Kırım Maarif Komiserliği Kolleğiyasında”, Okuv İşleri, S. 1, Mayıs 1920, s. 48-49.
[v] Edibe Mustafayeva, “Razvitie Gumanistiçeskoy Pedagogiçeskoy Mısli Krımskotatarskimi Prosvetitelami v Epohu Repressirovannogo Vozrojdeniya”, (Çevirimiçi) http://ilmiyqirim.blogspot.com.tr /2013/01/blog-post_3393.html, 15.05.2015.
[vi]Kerimov,a.g.m.,(Çevirimiçi)http://tatkonvolut.at.ua/publ/kerimov_i_a_okuv_ishleri_dergisi_1925_1929_munderidzhat_itibaryle/1-1-0-54, 01.06.2015.
[vii] L. Selimova, “Rus Çarlığı Zamanında Kırım Tatar Matbuatı”, Kardeş Kalemler, S. 40, Nisan 2010, s. 80-81.
[viii] Kerimov, a.g.m., (Çevirimiçi) http://tatkonvolut.at.ua/publ/kerimov_i_a_okuv_ishleri_dergisi_ 1925_1929_munderidzhat_itibaryle/1-1-0-54, 01.06.2015.
[ix] C. S. Kırımer, “Kırım Tatar Edebiyatından Portreler: Hamdi GİRAYBAY”, (Çevirimiçi) http://www.fikirdebirlik.org/yazdir.asp?yazi=200610006, 15.05.2015.
[x] Kerimov, a.g.m., (Çevirimiçi) http://tatkonvolut.at.ua/publ/kerimov_i_a_okuv_ishleri_dergisi_ 1925_1929_ munderidzhat_itibaryle/1-1-0-54, 01.06.2015.
[xi] Okuv İşleri Mecmuâsı’nın Mayıs 1925 tarihinde çıkan birinci sayısının münderice kısmından aktarılmıştır.
[xii] H. Baliç, “1 Mayıs”, Okuv İşleri, S. 1, Mayıs 1925, s. 7-8.
[xiii] Ertegeler, Kırım Tatar Halk Edebiyatına ait, geçmişin ağır günlerini aks ettiren hem yır hem de nesir şeklinde olan kahramanlık konulu türlerdendir. Ertegeler büyük destanlar şeklinde olabileceği gibi bazen de şiir şeklinde olabilmektedirler. Âdet üzere belli bir makam ile icra edilirler. Bkz. (Çevirimiçi) http://ilmiyqirim.blogspot.com.tr/2011/08/e-semi-zadenin-kozyas-divar-poemasnda.html, 23.01.2013.
[xiv] H. Odabaş, “Umumi Bölük- Halk Edebiyatı, Etnografyası ve Ananeleri”, Okuv İşleri, S. 4-5, Nisan-Mayıs 1926, s. 52-53.
[xv] “Yeni Arkadaşımız İleri”, Okuv İşleri, S. 3-4, Nisan-Mayıs 1926, s. 1.
[xvi] Kerimov, a.g.m., (Çevirimiçi) http://tatkonvolut.at.ua/publ/kerimov_i_a_okuv_ishleri_dergisi_ 1925_1929_munderidzhat_itibaryle/1-1-0-54, 01.06.2015.
[xvii] K. Çapraz, Kırım Tatar Türklerinde Basın (1881-1990), İ.Ü. SBE Gazetecilik ve Halkla İlişkiler Bölümü Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 1990, s. 26-27.

Об авторе

Таир Керимов

Таир Керимов

Оставить комментарий