Архивные фонды История Литературоведение

И. Гаспринский. Арслан къыз (Миллий роман)

Терджиман. 1895. № 36. сентябрь-24.

…-нджи сенеси яз орталары эди. Мазлум Къашгъар къытасынынъ бельделеринден олан Учьтурфан шеэри мухасарагъа алындыгъы тамам йигирми алты кунь олмуш эди. отуз бинъ къадар Чин аскери ве он бинъ къадар Къалмыкъ меджуслары Чи Линг нам залым сердарынъ командасында оларакъ этраф къарьелеринъ эали-и ислямиесини адет-и вахшиелери узере къатл-и амм этип сабий сабиелере дахи аман вермейип шеэри къушап алмышлар эди. Учьтурфангъа кирмек ве чыкъмакъ мумкюн дегиль эди. Шеэрден топ мензилинде, учь маальде ордугях къурулып этраф-и шеэри гедже ве куньдюз атлы ве яян къаравуллар долашмакъта эди. Кунь бою беш топ шеэрге къаршы атеш этип Къашгъар дервазесини бозмакъ ве уджумгъа ёл ачмакъ мурадында эди. Эки топ даа шеэр ичине кулле ташлап кя бир маальде, кя экинджи маальде атеш ве янгъын чыкъарып хайли мусульманы телеф этмекте эди. Эхвалдан Къашгъагъа хабер бермек ве андан хабер алмакъ ичюн шеэрден ара-сыра йигитлер чыкъсалар да душман къушагъындан кечмейип къаравуллар элине тюшелер эди. Аман Чи Лингинъ хузурына кетирилип тефтиш олуныёрлар эди. Лякин шеэринъ алындан хабер ве джевап алмакъ ичюн не къадар зор ве зулум этильсе кяр этмейип бичаре йигитлер вахшияне къатиль этилип башлары мызрагъа санчылып хисарда булунгъан мусульманларгъа косьтерилир эди. Бу алы корьдикче мусульманлар даа зияде мазлум олуёрлар эди. Аджеба Къашгъардан имдат келир ми? Аджеба Къашгъар дахи Учьтурфан киби Чинынъ мухасарасына тюштими, киби суаллер джумленинъ фикиринде олып ич бир тарафтан хабер алмакъ чареси корюнмиёр эди. Мусульманлар гъает буюк гъайрет ве джесарет иле муаребе этип шеэринъ мудафаасында къусур этмиёрлар эди исе де бир тарафтан топлары олмадыгъындан ве экинджи тарафтан имдат кельмез исе эрзакъ битип я ачлыкътан я Чин къылынджындан телеф олмакъ лязим келеджегинден пек мукеддер алда эдилер.

Мухасаранынъ йигирми единджи куню Чи Линг акъ байракъ чекип топлары токъталып шеэрге эльчи ёллады. Эльчи хисар тюбюне келип бир ташкъа мектюбини багълап ичери котерип атты, «сабах эрте джевап алмагъа келирим» дие, къайтты. Хисарда булунгъан къаравуллар башы мектюби алып мухафыз-ы бельде сайланмыш Аладжа-бекке кетирди. Пек чокъ халкъ «аджеба не хабер» дие Аладжа-бекинъ юртуна топланды. Аладжа-бек, мектюби алып ишан яни шейх Иззет-Атагъа кетти, халкълар да теккеге джем олдулар. Иззет-Ата, мектюби окъуп улема ве умера ве мутеберан-ы бельде меджлиске чагъырылмасыны эмир этип теккеде булунгъан мусульманларгъа хитабен:

  • «Эй огъуллар, раат олунъыз, душманынъ мектюбинден хош хабер беклеменъиз, хиледен ибареттир. Иманынъыз иле къылынджынъыздан маада достунъыз ёкътыр… Лякин ахыры музаффериет бизде оладжакътыр, къайтынъыз. Умур-и мудафаада къусур этмейинъиз; бадель-мушавере мектюбинъ меалини ве душмангъа джевабынъызы бельдеге илян этерим» дие, халкълары чевирди.

Джем олунгъан меджлис-и мутеберанда Чи Лингинъ мектюби окъутып йигирми дёрт саатта теслим олмаларыны ве он бинъ ямбу джеза-йи накъдий бермек иле джумлеси афу олунаджагъы ве инат этерлер исе шеэри алгъач бир къалдырмайып къатл-и амм этеджегини беян иле сабагъа къадар джевап истедиги малюм олды.

Джумле хазыран фикирге далды. Нишлемели? Иззет-Ата «– Эй ихван, нишлемек керек?» дедикте ич ким джевап бермеди… Хайли вакъыт сюкют иле кечти…

Меджлис олгъан больме иле экинджи бир больме арасында къапы олмайып ипек перде бар эди. Бу перденинъ артында мушавереге къулакъ берип шейх Иззет-Атанынъ ек эвляды олгъан он алты-он еди шарлыкъ Гульджемал нам къызы булуныёр эди. Эрбап-и меджлиске чай берильмесине дикъкъат этип умур-ы бельде ве муаребеге даир мушаверелерге дикъкъатта эди.

Меджлис бир-эки саат иджтима этип аз-аз сёз ве лаф ачылып эксериет рейи Чи Лингинъ теклифини къабул этип шеэри теслимге барыёр эди. Улькенинъ алындан хабер алынмадыгъы ве куньден кунь эрзакъ накислендиги ве уджум этип душманы деф этмек мумкюн олмадыгъы ве ахырысы джумленинъ бала-чагъа берабер къатиль олунаджагъы эсап ве муляхаза олунып мал берип теслим иле джан къуртармакъ эфзал олмакъ фикири зеинлери запт этиёр эди. Анджакъ Иззет-Ата ве мухафыз Аладжа-бек бир къач умера ве эки молла теслимге разы олмайып Чи Линкке джевап-и ред бермейи маслахат этиёрлар эди. Лякин теслим тарафчысы зияде олып ахырысы теслимге къарар бериледжеги фехм этильдиги иле перде артында булунгъан Гульджемал, башыны сетр этип меджлис-ханеге кирди. Джумле меджлис дживан къыза назар этип тааджджюпке барды.

Гъает леззетли ве лякин отькюн, эдибане ве лякин джессюр бир сес иле Гульджемал джемааткъа хитап этип:

  • Эй мусульманлар, айып буюрманъыз; билярухсет меджлис-и алягъа кирдим; бельки манъа аш-ханеде къазан башында булунмакъ тиюшлидир. Мен исе къан ве къылынч меджлисине кирдим. Лякин бу куньлер адий, сыра куньлерден дегиль; бельки бизим махшеримиздир, деди.

Джумле меджлис къызынъ сёзюне кемал-и дикъкъат этип турдукъта, къыз сёзюне девам этти:

  • Эбет, Учьтурфанымызынъ махшер куньлеридир. Залым душман эр-къадын, сабий-балигъ демедиги алда биз не къадар бар исек чаремизге бакъмакъ фаризадандыр… Буюк бина ясалдыкъта меним киби уфакъ ташлар да ишке ярар… Анъладыгъыма коре меджлис-и кебир теслимге къарар бериёр… Чинли аман ве афу береджекмиш… Мутлакъ береджегине делиль недир? Бундан отуз сене мукъаддем вакъи олмуш Яркент вакъиасы фикирге алынсын. Бичаре Яркентлилерге аман береджек олып хаин душман джумлейи къатиль этип, муслимелери эсир этип ве ырзларыны бербат этмедими эди? Къашгъардан имдат келеджеги малюм оламыёр… Эбет… Лякин кельмиеджеги дахи малюм дегиль; биумют олып эджель ве къатильден къоркъуп джанымызы къуртараджакъ оламыз. Шу шуреи иле къуртуладжакъ джанлардан асраладжакъ вуджутлардан бизге не файда? Элимиз иле эсарети бойнумызгъа кийип джанымызы эр кунь авучымыз ичине алып башымызы тензилге, аркъамызы юкке, элимизи мукяфатсыз ишке, бала-чагъайы арекетке мунхасыр этмек ичюнми? Чин киби биаман, биинсаф душмангъа теслим фикир олуныёр!.. Эй ихван башымызы, вуджудымызы душман ичюн хыфз этмектен исе феда-йы джан иле шурет ве раат кесп этмек даа эфздалдыр… Мен теслим оладжакълардан дегилим! Атам мани олмаз иншаллах! Чин къушагъындан кечип Къашгъаргъа ве керек олса саир бельделерге барып алымыздан хабер берип сизлерге хабер ве бельки имдат алып келирим… Эй меним севгили бабачыгъым, дюньяларгъа бермез дереджеде наз ве муаббет иле етиштирдигинъ Гульджемал, Чинге джарие олдугъыны истермисинъ? Къымыз сюзип ве яки ракъы иле къаде толдурып хузур-и душманда хызмет-и биедебанеде булунмакътан исе эманет ве пак олгъан джанымы мердане феда этмек даа эфдал дегильмидир? Эй ихван, теслим оламанъыз! Алтмыш-етмиш куньлюк эрзакъ олдугъы ве уджум иле душман шеэрге киремиеджегини малюмдир… Кунь догъмадан нелер догъар мисали бардыр… Етмиш кунюмиз даа бар; Худа рызасы иле селямет барып келирим.

Бу сёзлери айтып Гульджемал джебинден пычакъ чыкъарып ипек киби назик ве бельден ашагъы тюшер сачларыны тюпден кесип алып меджлистен чыкъты. Бабасы шейх ве джумле меджлис къызынъ гъайрет ве джесаретинден айран олып эм ибрет алып шашып къалдылар. Аладжа бек энъ иптида эсини топлап;

  • Аферин бу къызгъа… Ер юзюнде булунгъан фериштелеринъ бири будыр; бу къыз… Ёкъ бу арслане бизи душмандан халас этеджектир! Душман сабагъа къадар джевап истемиш; шимди джевап-и ред берелим; Учьтурфанда теслим оладжакъ мусульман ёкътыр! Учьтурфанда эджельден къоркъкъан адам ёкътыр, он дефа феда-йы джан, бир дефа Чинге баш эгмектен эфзалдыр, дедикте джумле:
  • Эбет, бойле джевап берелим, дедилер. Кейфиет шеэрге илян олунды. Джумле эали сабыр ве мудафа-йы мунасип корьди. Гульджемал текрар меджлиске кирип:
  • Эй ихван, Дженап-ы Хакъ сизи хыфз эйлесин! Мен эки-учь куньден ёлгъа чыкъарым. Учь куньден чинлилер башымы мезаргъа санчып сизге косьтермезлер исе селямет кечтигими анъларсыз, деди.
  • Иззет-Ата, къызынынъ бу сёзьлерини эшитип тесирине чыдамайып байылды.

 

Терджиман. 1895. № 37. октябрь-1

 

Гульджемал шейх Иззет-Атанынъ ек эвляды эди. Бу алда азрет-и шейх джумле муаббетини Гульджемалгъа берип гъает наз иле буютмыш эди. Къызынъ бир сёзю эки олмайып эр не мурад этмиш исе атасындан мен этильмиёр эди. Эр эвляды олмадыгъындан къызыны аман огълан дереджесинде корип тасиль ве тербиесине зияде дикъкъкат этмиш эди. Гульджемал лязиминдже язып окъудыгъындан маада илимден дахи бибехре дегиль эди. Тюркийден сонъ арабий ве фарсий лисанларына ашна олып арабий къасиделерден ве фарсий гъазелияттан хыфзында аз дегиль эди. Икяе эттигимиз вакъиадан учь сене мукъаддем анасы вефат олып Гульджемаль, хане идаресине кечмиш эди. Бундан эвель, анасы сагълыгъында пек сербест исе де бунынъ вефатындан сонъ даа зияде мейдан алып, яз эснасы багъда икъамет этильдиги заман Гульджемал ат минмеге, окъ ве тюфенк атмагъа алышып шу дередже махире олмуш эди ки, учар къуш уруп тюшюрдиги корюльмиштир. Мейдан ве тенха багъчалар ичинде бойле талим эттиги алда эли-аягъы кесп-и къувет этмиш эди. Хане ичинден чыкъмаз ве аякълары озь беденини кетирмез дереджеде олгъан «назлы» къызлар киби торгъай корьсе «ай», къарынджа корьсе «вай» дие къоркъмаз ве бельдеки багъчагъа тюшкен угъры я душман корьсен аман йигит киби окъ я тюфенк алып ишини корьмеге азыр эди. Ат агъызыны къанатыр къадар къолу къуветли исе де шу гузель ве акъ къолларына саз алып бир гъазель сёйлесе бельки кёр адамынъ козюнден яш кетирир эди. Тикиш ве накъышта дахи буюк махарети олып ишледиги намазлыкълар, шахларгъа эдие оладжакъ занаатлы олуёр эди.

Атасы шейх базы аткъа минип багъларыны долашмагъа чыкътыкъта Гульджемал дахи атланып берабер кетер эди. Узакътан бунлары коренлер, ёл берип чекилиёр эди. «Къыз келе» денильдикте «чекиль» денильдиги киби, эр кес четке чыкъып юзюне бакъмазлар эди. Вакъиан бакъсалар да кореджеклери ёкъ эди; чюнки, атлы юрсе де местуре ве орьтюли юрер эди.

Къулландыгъы ве севдиги ингилиз тюфенки эди. Атасы хадж-ы шерифтен къайттыкъта Бомбейден алып кельмиш эди. Шейх-баба атыджы ве авджы дегиль исе де Хиндистандан Къашгъаргъа Учьтурфангъа кельмек ичюн буюк дагълар ве ябаний сахралар кечмек лязим олып ёллар пек селямет олмадыгъындан силяхлы юрмек адетиндедир. Мезкюр тюфенк бинъ эки юз адымдан нишан алдыгъы алда гъает енгиль олып ески усул Къашгъар ве Чин тюфенклерине коре оюнджакъ киби корюнип Гульджемалы авеслендирмиш эди. Шейх-баба «огъул» хаялы иле къызынъ авесине мани олмайып аз-аз Гульджемал кемален бир нишанджы олмуш эди. Окъ атмакъ къашгъарджа аля мутебер олдугъындан окъ атмагъа дахи махире олып « – Атаджагъым, душманыны корьсем огъуллыкъ этерим» дие шейхинъ гонълюни алыр эди.

Шейх хадждан къайттыкъта алып кетирдиги эшьялар арасында бир дюрбин ве бир къыбла-нюма яки пусула бар эди. Бунларынъ истималыны огренип неге хызмет эттиклерини билир эди. Ханелеринде кендине махсус юксек кёшк бар эди. Элине дюрбин алып кёшкинъ пенджересинден этрафы сейир этер эди. Кечкен ёлджулары ве яки келген мусафирлери корер эди. Шейхинъ ханесине келип кеткен мурит ве мусафир пек чокъ олып джумлесининъ ашыны, чайыны бакътырып, Гульджемал джумлесини раат ве мемнюн этер эди. Хызметкярларынъ тербиеси ве эр бири, махсус олдукълары ишлеринде махир олдукълары эп Гульджемалынъ унер ве назаретинден олып «атлы къыз»ынъ хане идаресинде кемалаты дахи джумленинъ тилинде медх олуныёр эди. Шейх дженаплары гъает зенгин адам олып къызына козь эткен аз дегиль исе де къызгъа коре киев лязим оладжагъы фикир олунып, къызы истемеге джесарет этемиёрлар эди.

Аласы вастасы иле Гульджемалы истемишлер булуныр эди исе де къызынъ «алабильселер барырым» джевабына бинаэн шу бойда къалмыш эди. Вакъиан ингилиз къадар авджы, джанбаз къадар атакълы, орта бир молла къадар алиме, шаир къадар ирфане бир къызы алып къадын этмек эр кесинъ элинден келир иш дегильдир.

Шейх Иззет-Атанынъ ханесинде вакъи олмуш мушавереден сонъ, Учьтурфан эалиси даа зияде гъайрет иле эмр-и мудафаагъа тутундылар. Къале хисарынынъ керек ерли гедже-куньдюз тамир этильмекте эди. Къадынлар, къызлар дахи ярдым ве муавенетте булунып сув ташымакъ, балчыкъ эзмек киби ишлерде къусур этмиёрлар эди. Шеэрде эр кимде ашарлыкътан не бар исе эсап дефтер иле джем олунып эр кеске микъдар-и кяфи улешмекте эди. Зенгинлер ве байлар элде булунгъан джумле ашарлыгъы ортагъа тюшюрип миллет огъруна, мухафыз Аладжа-бекке теслим этмишлер эди. Гульджемал-ханымынъ гъайрет ве джесарети джумле ибрет олып, душмангъа теслим фикири агъызларгъа, фикирлерге кельмиёр эди. Чинлилер исе мухасарагъа девам этип хисары ве шеэри топ иле урмакъта эдилер. Лякин буюк зиян этемиёрлар эди. Бу алда Учьтурфаны уджум иле аламаяджакълары анълашылмакъта исе де имдат кельмейип кунь-вакъыт кечсе шеэринъ ашарлыгъы битип теслим олмакъ лязим келеджеги эрбабы тарафындан эсап олуныёр эди. Истер уджум, истер теслим иле чинлилер шеэрге кирселер биаман низамлары муджиби къатл-и амм этеджеклери малюм олдугъындан эали-йи муслиме иттифакъ ве ичтихат иле эмр-и мухафазагъа хызмет этиёрлар эди.

Атасынынъ козьяшларына бакъмайып Гульджемал-ханым ваат эттиги сеферге тедарик эдиёрлар эди. Шеэри эр тарафтан сармыш Чин къаравулларындан селямет кечмек хусуста чарелер ве хилелер муляхаза этип Арслан-къыз, куньде бир-эки мертебе устю йыкъылмыш текке минаресине чекип эвал-и душманы кешф ве муаене этер эди. Бу алда элинде яхшы бир дюрбин булуныр эди. Ишбу дюрбин иле душманынъ эр арекетини ве этрафы бакъып корьдюгине коре озюне ёл излиёр эди. Шеэринъ къайсы тарафында къаравул зияде олдугъыны ве къайсы маальде не къадар олдугъыны корип сеферини фикир этиёр эди. Эр алда мурад-ы мутлакъы шеэрден чыкъып Къашгъаргъа хабер етиштирмек ве имдат кетирмек олдугъындан Учьтурфанда булунгъан керванбашылардан ве ёл юрюмиш къартлардан бир малюмат алмакъта дахи къусур этмиёр эди. Бойледже давет олунып местуре Арсланынъ хузурына кирип-чыкъкъан адамларынъ эр бири бир бахадыр олуёр эди. Бир къызда бу къадар гъайрет ве хамиет олдукъта эр кишилерде ич хавф ве къоркъу къалмыёр эди. Джумле эалининъ агъызында Гульджемалынъ бахадырлыгъы ривает олунмакъта эди; лякин, нишлееджеги, насыл кетеджеги, душман къаравулларындан насыл кечеджеги ич кимге малюм дегиль эди.

 

Терджиман. 1895. № 38. октябрь-8

 

Алышмыш олдугъы ингилиз шеш-ханесинден маада бир къылынч ве бир револьвер тедарик этип атасынынъ асрадыгъы бир Туркмен айгъырыны яратмакъта эди. Меджлис ве мушаверенинъ секизинджи геджеси базы акърабайы ве достлары теккеге давет этерек Гульджемал, джумлеси иле ведалашып дуаларыны алды. Икметтир ки, къызынъ джесарети ве федакярлыгъы джумле азыр булунгъанларгъа шу къадар тесир этмиш эди ки, ич бири агъламайып къоркъунч сефер геджеси, той меджлиси суретинде эди. Дженап-и Хакъ, бахадыр муслимейи хыфз ве музаффер этеджегине бири шубе этмейип Арслан-къызынъ ахыр тедариклерине ферах-ферах бакъыёрлар эди. Анджакъ Иззет-Атанынъ гозьлеринден дане-дане яшлар тюшип, къар киби ап-акъ сакъалы арасында сетр олуныёрлар эди. Гедже ярысы радделеринде Гульджемал-ханым къадын-къызы къучакълап, опип, йигит кийимлерини кийип бахадыр силяларыны къушанды. Азырланмыш Туркмен айылларыны бакъып « – Сагъ олунъыз, Худагъа ишанынъыз» дие атланды. Мухафыз-ы бельде Аладжа-бек дахи атланып берабердже теккенинъ азбарындан чыкътылар. Мусафирлер Иззет-Атанынъ хузурында къалып теселлиде булундылар.

Аладжа-бек иле Гульджемал-ханым, Манас дервазесине ёл туттылар. Бу къапыдан чыкъкъкан Къашгъаргъа дегиль Чин ичлерине кеткен ёлгъа тюшеджеги малюм эди. Амма къыз бу тарафтан чыкъмакъ истемиш эди. Атларынъ аягъына кийиз ве чул багълы олдугъындан давуш чыкъмайып, акъырын дервазеге етиштилер. Ёлджулары ич ким корьмеди; мурадлары дахи бу эди. Чюнки нереден бильмели – бельки шеэрде джасус бардыр. Бираз мукяфат бир аз алдав иле юртуны, миллетини душмангъа саткъан бедбахтлар эр ерде булундыгъы малюмдир. Гедже гъает къарангъы олып сеферге уйгъун эди. Дервазеге етштиклери иле Аладжа-бек, къапынынъ бир тарафыны ачтырып къызынъ миндиги айванынъ башыны къучакълап бир къач дефа опьти; къызы душманлардан къуртараджакъ бельки бу айван оладжагъындан гуя ибраз-и муаббет иле къызы онъа сипариш этмиш олды. Бу аралыкъ Гульджемал-ханым, Аладжа-бекке бир кягъыт берип «я Худа» дие къапыдан тышары арекет этти. Къыз къарангъы дерьясына батты; къапынынъ къанаты япылып йене бастырылды. Аладжа-бек, бираз турдыкътан сонъ, кягъыты къойнуна къойып хисар ве къапылар къаравулларыны муаене ве тефтиш етмеге кетти. Этраф-и шеэри долашып ве лязим эмир ве насиатлары берип сабагъа якъын ханесине кельди.

Дервазеден айрылгъач Арслан-къыз, чевирилип шеэр хисарына бир бакъты. Хисар ичинде атасы ве энъ севдиги адамлары къалдыгъы хатырына келип гонълюне хайли агъырлыкъ кельди исе де аман кендини топлайып гонълюны запт этип ёлуна девам этти. Учьтурфандан Чин ичлерине кеткен улугъ ёлун сагъ тарафында шеэрден учь-дёрт километр месафеде секиз-он километр боюнда батакълыкъ ве къамышлыкъ бардыр. Бунлар хайли мейдан олып анджакъ ортада бир маалинде тар кечит бар эди. Бу кечиттен яян ве атлы кечебилир эди. Шойле ки, араба яки керван иле кечит олмайып сазлыгъы долашып, айланып кечерлер эди. Сазлыгъын четлери таллыкъ олып яш орман суретинде эди. Арслан-къыз атынъ башыны бу сазлыгъа догърутты.

Дедигимиз къамышлыкъ Чин ичине кеткен ёлунъ сагъ тарафында арыкъ бою узанып кечит бермедигинден бу тарафтан Учьтурфан бичарелерине имдат кельмеси яки озьлерининъ бу тарафкъа арекет этмелери мемуль олмадыгъындан душман къаравуллары сейрек олып анджакъ сазлыгъынъ эки башында ве атлы кечиди олан маалинде экишер-учер къаравул бар эди. Арслан-къызынъ мурады олгъан Къашгъар бу тарафта дегиль эди исе де душманынъ бу тарафта кемал-ы дикъкъаты олмадыгъыны муляхаза этип Манас дервазесинден ёлгъа чыкъты. Душмандан ве къушагъындан селямет къуртулып чыкъса йигирми километр месафе долашып йене Къашгъар ёлуна тюшмек фикирнде эди. Вакъиан догъру Къашгъар къапысындан чыкъып душмандан селямет кечмек мумкюн дегиль эди. Бунъа коре душманынъ ич умют этмедиги тарафтан арекет этмек Гульджемал-ханымынъ усул махаретини захир этиёр эди.

Акъырын-акъырын ве базы аты токъталып къарангъы этрафкъа козь-къулакъ къойып бадеху текрар юрюйип къамышлыгъа етишгеч сазлыкъ бою кечитке догъру ёл тутты. Мезкюр кечитте эки я учь Чин аскери булундыгъы малюми олып бунлары я къатль этип я бунлара корюнмейип кечмек лязим олдугъыны фикир этерек, кечитке бир километр къадар къалдыкъта айвандан энип башына торба илип тал агъачына багълады. Бадеху элине шеш-ханейи алып, ерге букюле берип, хафиф-хафиф кечит башына юрюди. Маалине етишдикте кечидинъ къаршы тарафында гедже къарангъысындан даа къарангъы бир кольге корьди. Зияде дикъкъат этерек чинли къаравулынъ тери яки тал ве пиченден иман чалаш олдугъыны анълады. Бу кольгеден бираз четте эки уфакъракъ кольге даа корюниёр эди. Бунлар ат олдугъы анълашылдыкъта чадырда эки къаравул булундыгъы малюм олды. Арслан-къыз, козьлерине олдукъча къуветини берип къарангъыгъа дикъкъкат эттиги алда чадырдан бир киши чыкътыгъыны корьди. Аман ерге ятып душмангъа козь тикти. Къаравул бир хайли турып ресм-и аскерий узере борусыны къычкъыртты. Бундан сонъ чадырдан тюфенг атылып бунынъ зиясы иле чадырда бир киши даа корюльди. Эм душманынъ чадыры олмайып дёрт агъач устюне тал ве къамыш япып адий чалашта икъамет эттиклери малюм олды. Къызынъ юреги ат киби ойнамакъта эди исе де душманынъ алыны кешф этмек иле мешгъуль булунды. Къаравуллар бору чалып, тюфенк атып дикъкъкатта булундыкъларыны изхар эттиклеринден сонъ чалашларында сетр олдулар. Гульджемалынъ атеш киби козьлери бунларынъ эр алыны кешф эттигинден хаберлери олмайып ян кельдилер, этраф йене тынч олды. Къарангъы зияде эди.

Нишлемек керек олдугъыны фикир этип Арслан-къыз, ич аякъ давушы чыкъармайып атыны багъладыгъы мааллеге барып ве торбасыны атмайып кечит башына кетирди. Аты иле чукъурча бир мааллеге тюшюп айылларыны текрар чекип, аякъларында олгъан кийизлери чезип азырланды. Душман тарафына козь ве къулакъ берип турдукъта чалашта лаф этильдиги эшитильди: Демек олды ки, душман юкъламыёр. Бу алда корюнмейип кечмек мумкюн оламаяджагъындан экисини бирден къатль этмек керек олдугъыны анълашылды. Къызынъ бу дефа тюфенк атышы саир къаравулларджа дикъкъаткъа алынмаяджагъы малюм эди. Чюнки Чин къаравулларынынъ гедже эснасы ара-сыра тюфенк атмалары усулларындан эди, лякин бир атыштан экисини телеф этмек керек олуёр эди. Бойле олмайып учь-беш дефа тюфенк давушы чыкъса яки къаравулынъ бири къачып къамышлыкъ башларында булунан ёлдашларына хабер берсе пешинден тюшеджеклери малюм эди. бу аллары муляхаза этип Гульджемал сабыры ёлдаш этип фырсат беклейип турды. Элинде шеш-хане, козю-къулагъы душманда эди. Къызынъ турдугъы мензильден къаравулларынъ ятагъына юз элли аршын барлы-ёкълы эди. Экисини бир къуршундан къатль этмеге къарар берип тедарик узере булундыкъта чалаш ичинде атеш якъмагъа башладылар; вакъиан бир къач дакъкъа сонъ атеш янып къаравуллар чай ичмек мурадында олдукълары корюльди. Бу атеш саесинде Арслан-къыз душманы кемален корип нишан алмагъа чаре булды исе де чинлилер ян-яна олдукъларындан бир къуршун иле экисини къатль этмек мумкюн дегиль эди. Нишан алмакъ ичюн Арслан-къыз бир маальден бир маальге кечтиги сырада атынъ аягъы къуру тал агъачына басып айван урькип хайли давуш олды… Къаравулларынъ бири бу давушы эшитип еринден турмайып агъчкъа асылмыш тюфенки алмагъа узанды. Бу алда вуджуды огюне кельди. Арслан-къыз, бойле бир фырсат авладыгъындан фенер ичинде чыракъ киби корюнип тургъан душманлары аман нишангъа алып шеш-ханейи чектиги иле Ингилиз къуршуны экисининъ де бир тарафындан бир тарафына кечип чалашынъ агъачына сапланды. Душманынъ бири сес чыкъармайып джан берди; дигери фена алда меджрух олып чекишип къалды… Бир бакъыш иле вакъиайы корип Гултджемал, текрар шеш-ханейи толдурып атынъ торбасыны алып едекте къаршы алып чыкъты. Этрафта даа къаравул булуныр итималы иле акъырын-акъырын арекет этерек сазлыгъы селямет кечтиги алда чалаштан чыкъкъан атеш зиясына тюшмейип ве къарангъы иле сетр олунып къаравул мензилини кечти. Этрафкъа текрар козь-къулакъ этип тынчыкъ олдугъыны анъладыгъы иле Туркменге атланып айванны тепти. Ферасетли айван рухсети алдыгъы иле къуш киби учты. Хамиетли Арслан, Дженап-ы Худагъа дуалар этерек селяметке чыкъты. Сабах кунь чыкъар чагъда Учьтурфандан ве душман къаравуллары даиресинден узакъта булуныёр эди.

 

Терджиман. 1895. № 39. октябрь-15

 

Шаркъий Туркестанынъ джумле бельделери экиге мункъасымдырлар. Кёхне яни «Эски шеэр» ве «Янъы шеэр» намы иле экишер бельдеден ибарет олып «Эски шеэр»де; Ислям эалиси ве «Янъы шеэр»де; Чин мемурлары ве аскери икъамет этерлер. Бойледже Къашгъа шеэри дахи чифт бельде олып «Янъы шеэр»де бир микъдар чинли аскери мевджут эди. Къабул-и Ислям иле мушерреф олмуш Дунканларки затен джынс ве лисан итибары иле Чин къавминге менсюптирлер, Чининъ ич виляетлеринде илян-и ихтилял этип Чин аскерине гъалебе эттиклери иле Къашгъар ве Кульча тюрк виляетлери дахи аякъланып Чин зулумындан ве укюминден къуртулмакъ эфкярына тюшмюшлер эди. Илян-и истиклял эткен эали-и Ислям, бир хайли ерлерде Чин аскерини бозып Ислям акимлери умур-и укюмети эльге кечирдиклери сырада Учьтурфанда чинлилер хайли къуветли олып, шеэри мухасара эттиклери алда Къашгъарда булунгъанлары «Янъы шеэр» къалесинде беклеттилер. Бунлар къаледен чыкъып эали-йи Ислямгъа укюм ве тасаллют этмеге къувет ве джесаретлери етишмиёр эди; лякин, мусульманларынъ дахи къалейи алып душманы бутюн-бутюн деф этмеге чарелери ёкъ эди. Шойле ки, бири-бирини къаравуллайып бири-биринден хавф этип заман кечириёрлар эди. Душман элинде бир къач топ булундыгъы мусульманлары уджумдан мен этиёр эди; амма, бундан зияде мусульманларынъ ёлуны ве гъайретини кескен Чин сердарынынъ хиле ве фитнеси эди. Чинден буюк ордулар келеджеги иле эалийи къоркъузып укюметтен тараф олгъанларгъа буюк имтиязлар бериледжегини ваат этип ве олдукъча акъчалар ве эдиелер берип эски шеэрде умерадан ве улемадан бир нидже тарафдар пейда этмиш эди. Бинаэналейх Къашгъар эалиси эки фыркъа олып, бири Чин аскери иле мударада булунып, сабыр этип турмакъ фикиринде ве экинджи фыркъа, саир виляетлер киби къалеге уджум этип душманы бир къалдырмайып деф этмек эфкярында эди. Биринджи фыркъанынъ башчылары реис-и бельде Таштимур-бек иле баш-къады ве экинджи фыркъанынъ башчылары саир къадылар, мудеррислер ве базы мутеберан эди. Анджакъ шеэринъ идареси ве олдукъча силя ве аскер Таштимур-бекинъ элинде олундыгъындан биринджи фыркъа, къуветлидже олып куньлер, заманлар биляфайда кечиёрлар эди.

Икяемизинъ вакъи олдугъы вакъыт, Хоканд ханлыгъы мевджут олып, Къашгъарда бурунгъы заманларда падишахлыкъ эткен «оджа»ларынъ эвлятларындан базылары Хокандта сурет-и дервишанеде икъамет этиёрлар эди. Бунлардан эвельки эали-йи Къашгъар илян-и истиклял эттиги иле Хокъандкъа «оджагъа» давет язып имдат истемишлер эди. Алынгъан хаберлерге коре Хокандтан «оджа» иле аскер ве топ келеджеги ривает олунып эалининъ «Янъыкъале»ге уджум этмейип беклейип турмаларына баис эди.

Тиджарет эали, битарафане булуныёр эди; анджакъ Хоканд иле муамеле эттиклеринден бир тарафтан бир тарафкъа хабер ве наме етиштирмеге васта олуёрлар эди.

Таштимур-бек ве баш-къады, Чин укмю эснасында мемуриетте булунып чинлиден зияде, эалиден истифаде эттиклери сырада ихтилялдан хошланмыёрлар эди. Салтанат-ы Ислямие къурулып укюм башына хан келир исе ал ве нефислерине келишмееджегини хаял ве къыяс этип чинли сердарынъ эдиелерини къабул этерек гизлидже бунынъ иле муаребеде булуныёрлар эди. Эгер мусульманлар ашна-йи ал олып бирлик иле «Янъы шеэр»де уджум этселер душманынъ чыдамагъа къувети олмадыгъыны корюёрлар эди. бунынъ ичюн Чин «анбарыны» яни генералы хиле ве рушвет иле алыны сетр ве мудафаа этиёр эди.

Эр не къадар муаребе этильмиёр эди исе де шеэр ве виляет, эр не кунь, эр саат хавф ве къокъу алында булунып, къапылар даим бекленмиш ве хисарларда къаравул булуныёр эди. Келеджек-кетеджек ёлджу ичюн къапулары куньде бир-эки мертебе ачыёрлар эди. «Янъы шеэр»де булунгъан чинлилернинъ уджумындан мусульманлар ве «Эски шеэр» эалисинден чинлилер, хавф этип туруёрлар эди. Икяемизинъ йигити Гульджемал-ханым, Къашгъаргъа етиштикте аллар бойле эди.

Атасындан ве Аладжа-бектен кетирдиги мектюплер экинджи къады Нуреддин оджа олдыкъларындан Гульджемал шеэрге кирдиги иле догъру мезкюр къадыгъа барып, мектюплери теслим ве Учьтурфан алыны беян этти. Мусафир йигитинъ, къыз олдугъыны бильмейип ве бу ал мектюплерде сетр олдугъындан Нуреддин къады, Гульджемалгъа аш ве чай кетирип атыны ахыргъа алдырып, «Рахим къыл огълум» дие хызметчилеринден бирини ёллап улемадан ве мутеберандан бир хайли адам давет этти; кельдилер. Меджлис-и мушавере ачылды. Эрбаб-ы меджлисинъ джумлеси иле корюшип ал-хатырсорашып Гульджемал, бунларгъа дахи хабер ве беянатыны ибраз этерек Худа акъкъы ичюн тез вакъытта Учьтурфангъа имдат ёлланмасыны нияз этти. Вакъи олмуш музакереде «Янъы шеэр» алынып Чин фыркъасы къатл я эсир этильмедикче, Къашгъардан бир микъдар аскер айырып Учьтурфангъа ёлламакъ мумкюн оламаяджагъыны анълашылды. Чюнки Къашгъардан бир хайли аскер кеттиги анълашылыр исе душман шеэрге уджум этеджеги ихтимал эди. «Янъы шеэр»ге уджум этмек хусусында буюклер ве мутеберан-ы бельде арасында ихтилаф олуп Хокъандтан «оджа» иле аскер келеджегине къадар, бир тюрлю иш ве тешеббюсат корьмек мумкюн олмаяджагъы сёйленди. Хокъанд имдады исе бир ай, я къыркъ куньден эвель келемееджегини эсапгъа алындыгъы алда тез вакъытта Учьтурфан бичарелерине ярдым ве имдат этильмееджеги захир олды. Таштимур-бек, гъайретленсе бельки «Янъы шеэр»ге уджум этилип гъалебе чалыныр эди. Лякин бу мемур, Чин сердарындан рушветлер алмакъта олдугъындан тюрлю-тюрлю васталар иле эалининъ гонъуль ве гъайретини къайтармакъта эди.

Бу нахош аллары анъладыгъы сырада Гульджемалынъ козьлерине къанлы яшлар толып лякин, даа умютини кесмейип арз-и ал иле Таштимур-бекке ве баш къадыгъа ёлланды. Арслан-къыз иле берабер Нуреддин къады бирликте эди. Дженап башкъаны аш ве чай такъдим этип къызынъ арз-и алына ачыкъ бир джевап бермейип, аллар пек агъыр ве мушкуль олдугъыны беян этти. Баде еди шеэринъ етмиш эвлиясындан истимдат истейип дуа этти. Дженап-ы Хакътан ве эвлиялардан оладжакъ истимдады джумле мусульманлар истейип турдукълары алда гъайрет ве тедбир хусусында баш къадыдан бир файда, бир мушавере корюльмедигинден Арслан-къыз, Таштимур-бекинъ хузурына барды. Узун бойлу, къалын ве семиз бир адам эди. бир дефада аман бир къой ейип, бир семавер чайы ялнъыз юткъан бир нефисхор олып учьтурфанлы мусафирге бир гузель сёз сёйлемеди. Баш къады киби бу дахи алларынъ пек мушкуль ве душманынъ кучьлю олдугъындан бахс этип Хокъандтан келеджек имдаткъа къадар сабыр этмек лязим олдугъыны анълатты.

Гульджемалы мусафир этип халат кийдирип икъаметине озь азбарында ер тайин этерек атыны дахи ахырына алдыртты. «Бираз раатлан огълум, айванынъ да раатлансын… Бакъалым Худа-йы Тааля не берир» дие бек дженаплары меселейи багълады. Нуреддин къады ханесине кетти. Арслан-къыз ялынъыз къалып муляхаза-йы ал ве фикирге тюшти.

Эки кунь къадар Къашгъарда икъамет эттиги алда эалиде гъарет-и иттифакъ ве малюмат олмадыгъы Гульджемалгъа захир олды. Чин ичлеринде Дункан-и мусульманлар, душманы эр ерде бозып укюм ве нуфузларыны къалдырмадыкъларындан хаберлери олмайып хайли къоркъу ве эндише чекиёрлар эди. Акъикъат эвалгъа вакъыф олгъан буюклер, беклер чинлилеринъ пек начарландыкъларындан хаберлери бар эди исе де акъча ве рушвет иле тиллери-эллери багълы яки ишлеринъ шойле тургъун булундыгъындан истифаделери олып, сюкют этерлер эди.

Гульджемал-ханым бу аллары мушахеде эттиги иле хайли тедбирлер муляхаза этип эали-йи Къашгъары гъайрет ве химметке джельп этеджек тасавуратта булуныёр эди.

Аким-и бельде Таштимур-беки гъайретке къоймакъ яки азиль ве апс эттирмек иле элинде булунгъан укюм ве силя ве аскерден ислямгъа истифаде чыкъармакъ хусусында фикирлер иле бахадыр къыз яшамыёр, омюр этемиёр, атешлер ичинде яныёр эди.

Хокъандтан келеджек имдат тез келемееджегини эсапгъа алып аджеле «Янъы шеэр» алынып баде бир микъдар аскер Учьтурфангъа ёлланмаз исе бу шеэр теслимге меджбур олып умумен къатл ве идам этиледжеги бедихияттан эди. Ихтилял эткен эалийи къатл-и амм етмек Чин идаресининъ усулындан олдыгъы тарих ве эмсаль иле сабиттир. Бу аллары фикир эттикче Гульджемалынъ сачлары тим тик турып, багъырыны къара къанлар яндырыёр эди; лякин, Худагъа ишанып акъыл ве гъаретини гъайып этмиёр эди.

Хокъандтан Къашгъара келеджек имдатынъ башында Якъуб-бек намында бир киши олдугъыны базар риваетлеринден анълайып ве бу киши акъкъында гъарип сёзлер, медх-намелер ве буюк умютлер сёйлендигинден Къашгъаргъа кельдикте буюк ве муим ишлер кореджек адамлардан оладжагъыны фехим ве истидляль эйлемиш эди. Йигит-йигити узакътан корер мисали фехвасынджа Якъуб-бекке гъаибане урьмет этерек Хокъандта даа муфассал ве дюрюст малюмат джем этмек истедиги табий эди. Бу алында Якъуб-бектен отюри базарда хаберлер нешир эткен адамлары излейип бунларынъ арасындан Сарыбаш Али Бахадыр намында бир Къыпчакъ иле корюшти. Бу адам маргъыланлы олып Якъуб-бекинъ эмельдеши олдугъыны ве Якъуб-бек, къыркъ бинъ аскер джем эттигини ве бу аскеринъ тюфенклерини рустан кесп олунмыш олдукъларыны беян иле Гульджемалы месрур эйледи.

Шу эсналарда Къашгъарда Якъуб-бекинъ джасус ве хафиелери булундыгъы шубесиздир. Озю кельмесинден эвель эали-йи Къашгъары умютлендирмек ве гъайретлендирмек ичюн адамлар ёлладыгъы тедарик-и сиясиеге муваффыкъ ал оладжагъындан, Сарыбаш Али Бахадыр ве саир базы хокъандлылар Якъуб-бекинъ хаберджилеринден олдукълары мемуль эди.

Бизим бахадыр къыз бойле занда булунмайып Али Бахадыр тезден Уш шеэрине къайтаджагъыны анъладыгъы алда Якъуб-бекке мектюп язмакъ фикирине тюшти. Али Бахадыр билятевакъкъуф эманети бекке теслим этеджегини ваат этип ве «йигит» зан эттиги къызынъ лисан ве гъайретинден айран олып, махсус Якъуб-бекке барып селямыны айтаджакъ олды. Бундан бойле Арслан-къыз, буюк бир наме язып Къашгъар ве Учьтурфанынъ алыны; чинлилеринъ эр тарафта перишан олдукъларыны ве бираз гъайрет иле Къашгъар къытасы бунларынъ тассаллутындан халяс оладжагъыны ве лякин, эалининъ бихаберлигинден ве базы умера ве улеманынъ хамиетсизлигинден заман ве фырсат февт олунмакъта олдугъыны беян ве мурады такъдир-и Худагъа муваффакъ келир исе Таштимур-беки укюмден тюшюрип «Янъы шеэри» фетх этмек хусусында не киби тедабирде булунаджагъыны ифаде этерек къадру-ль-ал тезлик иле Къашгъаргъа тешриф зарур олдугъыны бильдирди.

Ишбу мектюптен Гульджемалынъ матлабы Якъуб-беки акъикъат алгъа ашна этип онъа коре тедабирде булунмасына муавенет ве тергъиптен ибарет эди. Акъикъат алгъа ашна олмакъ белянынъ нысф-ы чаресини булмакъ оладжагъы бахадыр къызгъа малюм эди. Къашгъар иле Хокъанд арасында улугъ дагълар, къарлы-бузлу кечитлер олып, барып кельмек ве бахусус аскер иле кечмек пек агъыр ве чокъ куньлерге тевакъкъкуф олдугъыны бильдигинден, Якъуб-бек, келиндже мааллий къувет ве чаре иле иш корьмейи муляхаза этиёр эди. кунь кечтикче эвал феналашыёр эди. Чинлилер Учьтурфаны запт этселер бир микъдар аскери Къашгъаргъа ёллап, «Янъы шеэр»де къапалмыш душман иле къошулып кёхне Къашгъары дахи запт этеджеклери ихтималаттан олып, бу беля-йы азимеге мейдан бермемек тедабири лязим эди.

 

Терджиман. 1895. № 40. октябрь-22

 

Бир кунь акъшам Таштимур-бекинъ чораларындан яни хызметчилеринден бир Арслан-къызы чора-ханеге давет этип чай иле сыйлады. «Хайли йигитлер корьдик, сиз киби бахадыр корьмедик» дие мезкюр чора Арслан къызгъа пек рагъбет этиёр эди. Чай эснасы субет этерек Гульджемал-ханым хызметчийи ве чайы медх этип агъыз араштырдыкъта «Мен де хайли бахадырлыкъ ишлеёрым» демеси узеринде

« – Баракаллах бирадер, не киби ишлерде булундынъыз?» дие къыз бунъа суаль этер. Чоранынъ гъафиляне джевапларына коре геджелери Таштимур-бекинъ эмири иле нидже дефа «Янъы шеэр»ге Чин сердарына барып кельдиги ве кечкен акъшам дахи бекке эдиелер кетирдиги анълашылып ичмекте олдукълары чай хыянет мукяфаты олдугъы малюм олмакъта къыз аман чайы терк этип бираз даа мукалеме эттиктен сонъ озь больмесине чекильди. Таштимур-бекинъ хыянети бойледже ачыкъ малюм олдугъы алда къыз озь алыны фикир этип козь къаравулында булундыгъыны ве эр къайда ве базарларгъа чыкъса бекин бир чорасы раст кельдигини хатырлайып акиминъ не дередже алчакъ ве ашагъы адам олдугъыны бильди. Аты дахи бекинъ ахырында булундыгъыны яд этип тузакъкъа тюшмиш олдугъындан гъает ачувланды.

Эртеси сабах текрар бек дженапларынынъ хузурына барып Учьтурфангъа имдат хусуста къатий джевап ве мерамет истеди; лякин, йене ачыкъ бир джевап аламады.

Гульджемалынъ Къашгъаргъа кельдиги «Учьтурфандан бир йигит кельмиш» ибаресине эали-йи Къашгъар арасында ривает олунып, бу хусуста авамун-нас ве базар адетиндже пек чокъ мубалягъалар сёйленмекте эди: «учьтурфанлылар душманыны перишан этип Янъы шеэри басмагъа келиёрлар» ве яки «Учьтурфан йигити Чин ордусына атылып къыркъ адамынъ башыны кесмиш» олдугъы киби нидже тюрлю бош сёзлер джерьян этип эр алда «йигитимизинъ» намы бейнен-нас мутебер олмыш эди.

Лякин авамун-нас бойле мубалягъалар иле гонъуль хошландырып турмакътан гъары бир тешеббюсатта ярарлыкълы дегиль эди. Нидже юз сенеден бери Чин зулумы ве идареси, мусульманларынъ козюни къайтарып бинутукъ айван дереджесине тюшюрмиш эди. Рушветчилик ве мусульмандан таин олунмыш инсафсыз мемурлар, бир тюрлю джеза этильмемеси, эалийи бутюн бутюне умютсиз этип Чин зулумындан ве таин олунмыш мусульман мемурларынъ нефисхорлугъындан ич бир вакъыт къуртулмакъ мумкюн оламаяджагъына къани олып бичаре халкълар, баш ве козь котерип дюньягъа бакъмагъа къоркъуёрлар эди. Ялынъыз бугунь ашаяджакъ нефакъасыны фикирден маада бир фикирлери ве мурадлары ёкъ эди.

Бойледже азалмыш, гонълю къоркъмыш, умютсиз эалийи гъаретке кетирмек ичюн буюк бир иш; зияде бир гъайрет лязим эди.

Базы Хокъандтан я Къашгъарынъ озюнден бахадырлар чыкъып эалийи ихтилялгъа давет этип хайли муаребелер эттиктен сонъра Чинге саре этемейип, я идам олунуёрлар эди я Хокъандкъа къачып кеттиклери дефа-дефа корюльмиш эди. бу сырада душман авамун-наскъа юкленип эсапсыз къатл ве ягъма этер эди. Инсан быракъмайып базы бельделери тамам кесип битирир эди. бу алда эали-йи Къашгъарынъ умютсизлиги ве гъайретсизлиги айып этильмез.

Ич бир тарафтан имдат олунмуёр эди. Къашгъарынъ алына дживарынъ беклери ве ханлары къулакъ бермиёрлар эди.

Гульджемал-ханым, эалининъ табиат ве ахлякъыны пек яхшы билиёр эди. Мухафыз-ы бельде Таштимур-бектен бир тюрлю файда олмаяджагъыны анъладыгъы суретте гъайрети сёнмюш эалиге, фикир ве ичтихат бермек ёлуны муляхаза этип, Учьтурфан шеэрини теслимден ве къатл-и аммдан къуртардагъы киби Къашгъары дахи джанландырмагъа ве «Янъы шеэр»ге уджум этип Чин аскерини телеф яки, къачырмагъа къурунты этти. Эгер душмангъа гъалебе этильсе пек муим аллар ве файдалар оладжакъ эди, амма, гъалебе этильмез исе ал-и Къашгъар, олдугъындан фена ве яман олмаяджакъ эди. Бинаэналейх бир иш тутмакъ лязим эди.

Куньлерден джума куню эди. Базарлар ве джадделер зияде къалабалыкъ эди. Адет муджиби джума куньлери аммам-ханелер адам иле толу эди; бахусус къадын аммамлары пек къалабалыкъ эдилер ки, джума куньлери бельденинъ аман джумле къадынлары аммамларгъа джем олурлар эди. Къашгъар ханымлары аммамларгъа йыкъанмакъ ичюн барыёрлар исе де аммамларда джем олгъан къадынлар озь арасы меджлислер эттиклеринден аммамлар бир къат даа мутебер олуёр эди. Бир афталыкъ хаберлери анъламакъ, корюшмеклер ве бир-бирининъ кийимлерини сейир этмек эп аммамларда вакъи олуёр эди. Джума куню аммамгъа барып кельген къадын, шеэринъ джумле лаф ве сёзьлерини эшитип, анълап къайтыёр эди. Бунынъ ичюн эр джума аммамларгъа авеслик иле кетилиёр эди. Йыкъандыкътан сонъра къалабалыкъ меджлис иле чайлар ичмек адет эди.

Гульджемал яхшыджа кийинип, йигитке ляйыкъ суретте къылынч ве табанджалар иле силяланып базаргъа чыкъты. Хайли долаштыкътан сонъра, энъ буюк ве мутебер къадын аммамларындан бирининъ къаршысына барды. Аркъасындан Таштимур-бекинъ нёкерлеринден бири излейип юрюдигини бильдиги суретте чеврилип буны корьдюги иле «Эй киши, сен меним аркъамдан не ичюн къалмыёрсынъ; излейипми юрюёрсынъ?» деди. Хызметчи хайли теляш иле

  • Хайыр эфендим руз-и джумадыр, базарлары темаша этиёрым, деди.
  • Бойле исе аркъамдан тюшип юрюме, ханеге къайт. Бекке селям сёйле манъа йени чамашыр ёлласынъ, аммамгъа киреджегим, аман кетир…
  • Эфендим бу аммам къадынлар аммамыдыр.
  • Сенден бурасыны сормуёрым… Къадынлар аммамы исе даа яхшы… Кейиф иле йыкъанырым… Кит чамашыр алып кель! Не шашып къалдынъ? дие Гульджемал-ханым, аман аммам къапысындан ичери кирип кетер.

Бу вакъиайы корьген нёкер ве базы саир адамлар козьлерине инанмайып зияде айретленип бир-эки дакъкъка аммамынъ къапысына бакъып къалырлар. Бадеху хызметчи акъылыны топлайып иштен бек-эфендисине хабер иле къошар; саир адамлар исе къадын аммамына бир йигит кирип-кеттигини ривает этип аман аммам мейданлыгъына эалийи топларлар. Вакъиадан ярым саат кечер-кечмез аман джумле базарларда ривает олунып бир нидже бинъ айретленмиш ве иддетленмиш мусульманлар аммам дживарыны къушап мухасара этерлер. Аммам огю мейданлыкъ ве чай-ханелер сыпсыгъына адам иле толар… Бойле эдепсизлик олурмы? Бу насыл киши? Къадыгъа хабер берильмедими?.. Учьтурфандан кельген йигит эмиш; пек бахадыр киши эмиш… киби сёзлер, хаберлер багъырып чагъырмакъ иле базарларынъ бир тарафындан бир тарафына акс этиёр эди. Арадан базы адамлар зияде теляш этиёрлар эди. Бунларынъ къадынлары мезкюр аммамгъа кирмишлер. Аммамгъа кирмеге яки гъайры бир тешеббюске ич ким джесарет этемиёр эди. Къадын-эфендиге ве къале-бекине хаберджи ёлланып акимлеринъ джыйылмасына мунтазыр булуныёрлар эди.

Вакъиа бир-бири пешинден аммам къапысына къадылар, акъсакъаллар топланып ахыры ат патлатып бир микъдар силялы хызметчилери иле Таштимур-бек дахи етишти. Бираз тефтиш, бираз мушавереден сонъ аммам къапысына бир къарт киши ёллайып йигити къайтып чыкъмагъа даветке къарар бердилер. Эгер чыкъмаз исе пек буюк ве агъыр джезалар кореджегини беян этеджек олдулар. Къой сюрюлери киби бир-бирини сыкъыштыргъан эали сепеттен чыкъмыш арылар киби гурюльдейип гъарылдап туруёр эди. Арада базы атлылар, яянлар бастырып я тептирип сёгюш ве уруш чыкъыёр эди. Къарт киши амам къапысына барып давуш этип, сёйледжегини къычкъырып айтыкъта, аммам тарафтан бир нидже къадынлар джевап берип « – Аммамда эр киши ёкъ; аммамгъа эр киши кирмеди, лякин бир икмет вакъи олды… сабыр этинъ» дедилер.

 

Терджиман. 1895. № 41. октябрь-29

 

Аммамдан чыкъкъан джевап, агъыз-агъыздан джумлеге етишип эалийи даа зияде тааджип ве айретке къойды. Вакъиайы анъламакъ ичюн дживаргъа топланмыш он бинъ микъдары эали тааджипленип турсун, бизлер аммам ичинде олгъан ал-и беян этелим.

Аммам къапысындан кирдиги иле Арслан-къыз, аман къапыйы япып къалын агъач иле бастырды. Аммамынъ азбарында ич ким ёкъ эди. Баде тез-тез аммамгъа кирип башындан сарыгъы ташлайып аджеле союнмагъа башлады. Аммамынъ буюк больмесинде базы союнмакъта ве базы кийинмекте олгъан муслимелер биперва кирип-кельген йигитти корьдиклери иле «Ай-вай» нидасы этерек эм къоркъып, эм арланып шашып къалдылар. Нишлемейи бильмейип базы къадынлар вуджутлары сетр этмейип ачыкъ къалдылар… Арслан-къыз, союнды; ап-акъ бедени; назик гердан ве кокюслери ачылды. Йигитинъ бу тагъйырыны корип муслимелер даа зияде айреттке тюштилер. Козьлерине инанмаз алгъа кельдилер! Силялы йигит кирди; шимди гузель бир къыз я къадын суретинде корюниёр; даа не оладжакъ фикири иле къоркъунып сытма ве ушютме тутмыш киби олдулар.

Аммам саибеси, къарт бике, джумле иле шашып тура эди. Келген киши къадын я къыз олдугъы корьсе де якъын кельмеге джесарет этемиёр эди… Бу алда Гульджемал бунъа хитабен:

  • Къартанайчыгъым келинъиз… Къоркъманъыз мен де сизинъ киби бир муслимейим… Бир къызым; башым тыраш олмуш исе ярысы укмюндже вакъи олмуш алдыр… Кель къартанай, манъа бир силеджек бер…

Къызынъ сёзлерини эшитип эр кес хайли раатланды. Къартанай дахи джесаретленип къызынъ янына кельди. Дикъкъат иле бакътыкътан сонъ артыкъ шубеси къалмайып

  • Вай Худайым, бу не киби шей! Акъикъат эр киши дегиль эмиш; къокъманъыз. Я Раб, бу не алдыр, дие джумле къадынлары къоркъудан къуртарды.
  • Бар къартанай, бир силеджек кетир. Бу алынынъ икмети, себеби бар; сабыр этинъ беян этерим. Я Раб шукюр! Я Раб, мусульманларгъа сабыр бер, дие Гульджемал сёйлендиги джумлейи даа зияде раатландырып базы къадынлар, къызлар устьлерини ортип, бунынъ янына келип темашагъа башладылар.

Шу эснада базардан отькюн давушлар ве нидалар эшитилип Гульджемалынъ къулагъына етиштиги иле

  • Эй къартанай, меним мында кирдигими корип халкълар хавфланып айретленип турадырлар… Бар; лякин, къапыйы ачмайып бунларгъа джевап бер, раат олсунлар. Аммамда эр киши ёкъ, аджйып бир вакъиа олды, сабыр буюрсынлар. Иптида сизлерге, баде чыкъып онларгъа беян этерим, дие къартанайы эльчилиге ёллады. Къарт къадын иле къошулып бир-эки къадын даа къапыя бардылар. Халкълар зияде ачувланмыш олдукъларындан гурюльти ве давуш чокъ эди. Таштимур-бек ве баш-къады та къапы тюбюне келип:
  • Ай ким бар анда! Ачынъыз, эм сетр олунъыз… Ичери киши кондерип биэдеби алдыраджагъыз, дедилер. Ичериден къадынлар джевабен:
  • Ичериде эдепсиз яки алынаджакъ киши йкътыр, азрет; сабыр къылынъ аджаип иштир, анъларсыз.
  • Ничик киши ёкъ диёрсыз? Кирип, киттигини корен кишилер чокъ!
  • Азрет пек икметли ишлер вакъи олды… сабыр этинъ; ичери кирип хабер алып чыкъалым… дие къадынлар къапыдан чекильдилер.

Джумле бу сёзлерге айран олып къалды.

Аммамда булунан джумле къадын-къыз, Гульджемал-ханымынъ этрафына топланып, тааджип ве айрет ятыштыкътан сонъ лязиминдже ашналыкъ эттилер. Бунларгъа Учьтурфанлы шейх Иззет-Атанынъ къызы олдугъыны ве мезкюр шеэри душмангъа теслимден токътатып имдат излейип Къашгъаргъа кельдигини икяе этип, Арслан-къыз, джумлесини бир къат даа айретте къойды. Араларында бойле бир хамиетли ве бахадыр къызынъ булундыгъы иле леззетъяб олып ве фахыр этип «Баракаллах» айдылар ве базылары назар дегмесин ичюн назар дуалары окъуп пюскюрдилер.

Баде къадын-къазларгъа «Янъы шеэр»и алмакъ ве душманы Къашгъардан деф этмек пек асан иш олдугъыны; лякин, мухафыз-ы бельде Таштимур-бек, хаин-и дин ве миллет олуп душман иле муабереде булундыгъыны ве рушвет ве эдиелер алып мейдан вердигини ве халкъларгъа акъикъат алы беян этмедигини гузельдже хабер ве тефхим этти…

Муслимелер эшиттиклери шейлерден гъает мутеэссир олып зияде ачув ве иддетке келип Таштимур-бекинъ та еди атасына лянет окъуп къаргъадылар.

Эр кес Арслан-къызынъ агъзына бакъып къалып бу алда нишлемек керек олдугъыны суаль ве фехим этип агъа-къарындаш джумле йигитлери харб ве къавгъагъа давет ве озьлери дахи душмангъа къаршы чыкъмагъа сёз бердилер. Бойледже къадын-къыздан бир фыркъа-и назике-и аскери тертип этип Арслан-къыз, бунлары аммамдан алып чыкъты. Азбарда адет узере башларыны ве бетлерини сетр эттирип этеджеклери хызмети анлатты.

Озю исе къыз кийими кийип, силя къушанып; лякин, бети ачыкъ алда хисар устюне чыкъып мейданда сабырсызланып тургъан эали-и бельдеге корюнди. Мелек киби гузель, энъ джесюр бир харбджы къадар козю ве бакъышы отькюн, озю силялы къызынъ корюндиги иле джумле шашып хаялмыдыр, акъикъатмыдыр билемез алда олды.

Арслан-къыз озь кёшкюнде, озь ханесинде булуныр киби сербест арекет этип, аммам къапысына якъынаракъ булунанларгъа хитабен:

  • Эй мусульманлар, къапыдан чекилинъ; къадын-къыз чыкъаджакъ, деди.
  • Эй мусульман агъайлар, Учьтурфандан кельген йигит; сизлерден имдат умют эткен башкъа киши дегиль… Мен… Иззет Ишанынъ къызы Гульджемал аджизейим…

Эгер аман сель басмыш яки зельзеле олмуш исе халкълар бу къадар айретке кельмезлер эди. къызынъ сёзю, агъыз-агъыздан, базар-базардан кетип джумлейи тесир ве тааджюпке табий этти. Шу аралыкъ къызынъ ишарети иле аммам къапысы ачылып мейдангъа чыкъкъкан муслимелер:

  • Эбет тамамдыр, бакъире къыздыр, бахадырдыр, арсландыр, Худадан бизге ихсан ве инаеттир, дие багъырып чагъырдылар.

Седалар, давушлар хайли ятыштыкътан сонъ Арслан-къыз, йене сёзюне девам этип:

  • Эй мусульман агъайлар, бетими орьтмек лязим эди… Лякин бу куньлер махшер куньлеридир. Фикир олунаджакъ анджакъ бир шей бардыр; душманы деф этмек. Бугуньлерде сачлы-сачсыз ёкътыр; аскер бардыр… Эгер сизлер залым душмандан къоркъуп турсанъыз къоркъмаянлар чокътыр… Иште, бу къадын-къызлар душмангъа къаршы чыкъып сизлери хыфз ве имае этмеге азырдырлар…

Халкълар арасында «Баракаллах, гъайрет, ибрет» нидалары эшитильди. Шу аралыкъ аммам азбарындан аммамджы къартчыкъ, Арслан-къызгъа къызыл байракъ узатты. Къыз байрагъы алып хисарынъ устюне саплайып къойды. Байрагъынъ устюнде «Аллах» лафз-ы кебири накъыш олунмыш эди. Арслан-къыз буны азырлайып аммамгъа кирмиш эди. Ишбу гъарет ве хамиет байрагъы халкъларгъа бир къат даа излейип гонъуллерге къувет бердиги алда, коктен тюшмиш бир сердар ве мелек суретинде булунгъан Арслан-къыз:

  • Эй мусульманлар, бу байракъта корьдигинъиз лафз-ы алиеге джианлар ве заманлар седжде этиёр. Тёвбе этинъ; Дженап-ы Хакътан имдат ве зафер истенъиз; Дженап-ы Хакъкъа седжде этинъ… Тиз чёкюнъиз, дие седа-йы эмири иле багъырды.

Хисар ве байракъ тюбюнде булунгъан муслимелер аман тиз устюне, агълашып Дженап-ы Худагъа ялвармагъа башладылар. Бунлары корип халкъларынъ дахи аякълары букюлип джумле халкъ тиз чёкти. Арслан-къыз, аман имам макъамына кирип джумлеге текбир алдырып тёвбелер эттирди ве баде, «Олды, къалкъынъыз» эмирини берип:

  • Эй мусульманлар, бу исим ве байракъ къаршысында гъаддар Чин ексан оладжакътыр. Эртеси кунь акъшам намазыны иншаллах «Янъы шеэр»де эда этермиз; лякин, душманымыз «Янъы шеэр»де дегиль, арамыздадыр… Дини ве миллети бала-чагъайы душман рушветине дегиш эткен ве сизлери мейдан-ы шеджааттан ве намдан марум эткен хаин Таштимур-бектир. Нёкери Ахмед, душманларгъа эльчисидир. Эдиелери, рушветлери ташыгъан Ахмедтир… Таштимургъа итаат арамыдыр. Мухафыз-ы бельде, Сулейман-бектир!..

Джумле иле берабер къызгъа шашып къалмыш Таштимур-бек, бу сёзлери эшиткеч, ап-акъ агъарып къалды. Халкълардан базылары исе хызметчиси Ахмеди тутып суаль эттиклеринде нидже мертебе «Янъы шеэр»ге Чин сердарына барып акъча ве эдиелер кетирдигини икърар эттиги иле джумле бирден иддетленип мухафыза уджум этип филь-ал къатл эттилер. Янъы мухафыз Сулейман-бек, эмир ве тедабирге башлады.

 

Терджиман. 1985. № 42. ноябрь-5

 

Бойледже халкълары нуфузына алдыгъы алда шимдилик къайтышып, джума намазындан сонъ силяланып ве атланып мейдангъа кельмелерини тевсие этип Арслан-къыз, Сулейман-бек иле къады-эфендилери ве саир мутебер адамлары хисар тюбюне давет этип меджлис-и харб ве идаре тертип этмелерини беян буюрды. Джумлеси къызынъ сёзлерине итаат ве инкъыят этип бу ишлерде икмет олдугъыны тасдыкъ этиёрлар эди. Гульджемал исе сёз ве ишининъ бу дередже илери бардыгъыны лютф ве инает-и Худадан олдугъына шубе этмейип даа ве даа джесарет ве истикъамет кесб этиёр эди.

Халкълар кемал-и урьмет ве тааджюп иле кендисини сейир ве темаша этип дагъылмадыкъларыны корьгеч:

  • Кетинъ, тедарик этинъ, джумадан сонъ атланып келинъиз; зафер байрамына кетеджекмиз, дие эмир эттиги алда эр кес мааллине ёлланды. Джумленинъ гонълю шад, умюти ачыкъ олып душмангъа гъалебе этиледжегине шубе къалмады. Бундан бир къач саат мукъаддем биумют, байгъуш ве гонъульсиз адамлар кесб-и джесарет этип эр бири аскер кесильди.

Эли къувети олгъан харб тедаригине, туджджарлар акъча ве ианелер джемине тутундылар. Бахадыр къызынъ тешвикъ ве тергъиби ибрет-и бюлент ве инает олды. Аммамдан чыкъкъкан къадын-къызлар ёл булуп ханелерине, Арслан-къыз исе хисардан тюшюп элинде байракъ, Сулейман-бек ве къадынлар иле джума джами авлусына меджлис-и мушавереге кеттилер. Джумле арасында бахадыр къыз, бир мелек шекилинде корюниёр эди. раст кельгенлер баш котерип бакъмагъа иджтинап этип, кемал-и тазим ве текрим иле кечип кетерлер эди. нам ве шурети саат бе саат артырып энъ аджиз ве музлим гонъуллер умют ве гъайрет иле толуёр эди.

Гульджемал-ханымынъ келиши ве Къашгъаргъа чыкъардыгъы иш ве арекет, атасы шейх Иззет бабанынъ кераметине иснад олунып, къызы, джумле индинде азизе мертебесине кирди.

Сулейман-бекинъ ве Арслан-къызынъ эмири иле Таштимур-бекинъ малы ве эв эшьясы запт олунып бейт-уль малгъа къошулды. «Янъы шеэр»ге Чин мемурына мектюп иле адам ёлланып аман истиёрса сабагъа къадар теслими талап олунды. Мезкюр къаленинъ этрафына зиядедже яян ве атлы къаравуллар таин олунып, шубели эр ким тутулыр исе багъланып мухафыз бекке кетирильмеси эмир этильди.

Джума намазындан сонъ, силялы халкълар мейдангъа ве базарларгъа чыкътылар. Коше-буджакъ аскер иле толды. Сулейман-беки илериге къойып Арслан-къыз онунъ аркъасындан умур-и муаребеге тедабирде булуныёр эди. шеэринъ эр мааллесинден я юз атлы я юз аскер алынып бехэр юзлик узерине бир юзбашы сайланып эр кеске лязиминдже емин берильди. Беш юз адамгъа бир фыркъабашы ве эки фыркъагъа бир бинъбашы таин олунып джумле мемурлар мухафыз-ы бельде Сулейман-бекке итаат емини бердилер. Бойледже акъшамгъа къадар йигирми бинъ къадар аскер тертип олунып, даа саир тедариклер этильди. Меджлис-харбта буюк мемурлар булунып, «Янъы шеэр»ге уджум усулыны мушавере этип сабах эрте сеферге чыкъмагъа къарар бердилер. Чинлилерге эки тарафтан уджум этиледжек олды. Дживар виляетинъ къышлакъларындан дахи аскер ве ашарлыкъ джем этмек ичюн беклерден ве улемадан бир эйет тертип олунып эр тарафкъа хаберджилер ёлланды.

Сабах эрте Къашгъарынъ эки къапысындан аскер тышарыгъа чыкъа башлап буюк бир мейданлыкъта харб сафлары тертип эттилер. Айырыджа бир къач юз кишилик бир фыркъа, юз элли къадар уджум мердивенлери иле бир къач юз бош чувал алып чыкъты. Чувалларгъа топракъ толдурып къале арыгъына атылмакъ ве мердивенлер хисаргъа тиклетип уджумгъа ёл ачмакъ ичюн лязим тедарик этмишлер эди.

Мусульманларынъ арекетини корьдиклери иле чинлилер топ атмагъа башладылар. Мензиль узакъ эди; топтан зиян ёкъ эди. шойле ки душманынъ бу иши, топлары олмаян мусульманларынъ козюне-къулагъына къокъу бермек хилесинден ибарет эди; лякин, бу дефа топтан, къуршундан къокъкъан адам корюльмиёр эди.

Аскер бойледже джем олундыгъы алда Сулейман бек иле Арслан-къыз кельдилер. Гульджемал Туркменине минмиш, элине ал байрагъы алмыш эди. Аскер буны корьдиги иле «Арслан-къыз келе!» дие селям-и хошнуды берип бир къат даа джесаретленди. Къызынъ гъайрети гъалебеге делялет эди… Аскеринъ ортасына кирип Арслан-къыз джумлеге хитап этти:

  • Эй бахадырлар! Топ сеслери келиёр… Билирмисиз не сёйлюёрлар? Бугунь акъшамгъа къадар мусульманлар бизи Чин элинден алырлар; мусульман малы олурмыз, дие ферахланып атлыёрлар… Топлар бизимдир; Худа-и Таалянынъ ихсанына къарар олмаз!

Къызынъ бахадыране сёзлери ве бетинден, козьлеринден кунеш зиясы киби этрафкъа акс эткен гъайрет ве хамиет, джумле аскери арсланлар ордусына дёндерди. Душмангъа атылмакътан маада фикир ве мурадлары ёкъ эди. шу алда «Янъы шеэр» тарафындан ат патлатып, чапар кельди; душмангъа акъшам теслим теклифи иле ёлланмыш адам эди. Сулейман-бекинъ хузурына келип Чин мухафызынынъ джевабыны сёйледи:

  • Богъды-хан, яни аким; «Чин аскери, ихтилял эткен фесатчы эалиге теслим ичюн дегиль, бунлары тербие ичюн тертип олунмыштыр» демиш.

Душман теслим олмаяджагъы анълашылды.

Умум аскер эки фыркъагъа болюнип, буюкче фыркъа Сулейман-бекинъ идаресинде ве экинджи фыркъа Бахадыр Бинъбашы нам бир бекинъ идаресинде оларакъ «Янъы шеэри»нъ таин олунгъан мааллерине арекет эттилер. Арслан-къыз, экинджи фыркъагъа къошулып гъазагъа мубашерет олунды. Арслан-къыз булунгъан уфакъ фыркъагъа буюк иш эманет олунмыш эди: Сулейман-бекинъ фыркъасы уджум этип душманынъ джумле къувет ве гъайретини озь устюне джельп эттиги алда, уфакъ фыркъа къаленинъ бошча булунгъан бир тарафындан шиддетли уджум этип шеэрге кетмек гъайретинде булунаджакъ эди. топ-тюфенк мензилине барылдыкъта аман къапларгъа топракъ толдурып ве мердивенлери элге алып «Я Аллах» иле Сулейман-бекинъ аскери къалеге догъры къошты. Гях бири, гях бири, къап ве мердивен котерип ве душмагн атешине ич къулакъ бермейип, филь-ал къале эндегине етиштилер.

Анджакъ кериде къалмыш атлы аскер хисарда булунгъан душмангъа къуршун ягъдырыёр эди… Яянлар аман эндекке топракъ толу чуваллары алып хисар тюбюне кечип мердивенлери тикледилер. Къаршыдаки хисаргъа тырмашып, базылары урулып ашагъы тюшип, базылары душманы бендеге атып бираз заманда хисарынъ бир хайли мааллини эльге кечирдилер; лякин, Чинлилер кемал-и гъарет иле мудафаа еттиклеринден иш пек илерлемиёр эди… Бу алда сол тарафтан отькюн «Я Рабби» нидалары кельди; душманынъ бир микъдары шу тарафкъа къошты. Бундан истифаде этип, хисар устюнде мусульманлар зияделешти. Душман юзь чевирмеге башлады. Бу алда асакир-и Ислям къале ичине тюшип къапыларынъ бирини ачты; аскер ичери далды. Шу арада бу маалинъ сол тарафындан дахи душманынъ къачып кельдиги корюнди. Джумле душман Сулейман-бекинъ уджумына мудафаа еттиги алда къаленинъ аркъа тарафы хисарларында бир-эки къаравулдан маада душман къалмадыгъы алда Арслан-къыз, бир-эки йигит иле багъчалар арасындан хисаргъа якъын келип шеш-ханеси иле дёрт чинлийи урып тюшюрдиги аскерге корюндиги иле Бахадыр Бинбашынынъ фыркъасы арсланлар киби уджум этип, арсланлар киби хисаргъа тырмашып учь-беш дакъкъада къалеге кирдилер. Сол тарафтан келип душманы харап эткен нидалар бунларынъ шукюр ве текбири эди.

Мусульманларынъ гъалебесини корьдюги иле Чин сердары къалдыгъы джумле аскерини къышлакъкъа джем этип къапылары бастырды. Артыкъ умумен эсир я къатл олунаджакълары муакъкъакъ эди; лякин, мерамет этип Сулейман-бек, бунларгъа текрар теслим теклифи этти; мал ве силяларыны алып озьлерине аман береджек олды… Бу хабер иле къышла къапысына адам ёлланды; лякин, шу киши къапыгъа етер-етмез дюньяйы зельзеле тутмыш киби, этраф тепренип къокъунч бир давуш чыкъты. Бунынъ иле берабер къышла атеш кесилип, кок юзюне пюскюрильди… Чинлилер барот-ханелерини устюне джем олуп бароты атешлейип, озьлерини кокке анъдырдыкълары анълашылды. Муаребеде чарелери къалмадыкъта душмангъа теслим олмайып бойледже феда-йы джан этмелери усул-и къадимелериндендир.

Авадан тюшкен таш ве агъач бир хайли мусульманлары дахи яралады.

Эр насыл исе Арслан-къызынъ сёзю чыкъты; акъшам олмаздан эвель «Янъы шеэр» алынды. Душмандан эсер къалмады; лякин, къурбансыз олмады: Бинъ мусульман феда-йы джан этти; табийдир: Байрам олур; амма, къурбан истер!

Шеэрге саип олдукълары алда Сулейман-бек иле Арслан-къыз, аман бир микъдар аскери Учьтурфан имдадына ёлламагъа къарар бердилер. Эки кунь тедарик будунда бу фыркъа иле берабер Гульджемал дахи Къашгъардан чыкъып ёлгъа тюшти. Къашгъар янъы шеэр-и Ислям элине тюштюги ве мухасарада олгъан шеэрге имдат кельмекте олдугъы хаберлери алындыгъы иле Син сердары Учьтурфандан котерилип кериге чекильди. Шеэр къуртулды.

Шу куньлерде Хокъанд джеэтинден бир микъдар Къыпчакъ ве Озьбек диляверлери иле Аталыкъ Гъази Якъуб-бек, Къашгъар тарафкъа келип янъыдан ханлыкъ тешкилине мубашерет эйледи.

 

Об авторе

Таир Керимов

Таир Керимов

Оставить комментарий