Devletidaresi İnnovatsiyalar Bilgitehnologiyaları Tarih Edebiyatşınaslıq Tasil ve pedagogika Sanayı ve istisal İlahiyat (Teologiya) Turizm İqtisadiyat Etnografiya

Dereköy (ertege)  

  1. № 21. — Yanvar 26; № 22. — Yanvar 27; № 23. — Yanvar 28; № 24. — Yanvar 29; № 25. — Yanvar 30; № 26. — Yanvar 31; № 29. — Fevral 5; № 30. — Fevral 6; № 31. — Fevral 7; № 39. — Fevral 17; № 40. — Fevral 18; № 42. — Fevral 20; № 43. — Fevral 21.

Dereköy güzelligi ile orus padişalarınıñ duymaz közlerini özüne doğru çekken Yaltanıñ sırt bayırlarından birisi üstünde qurulğan bir tatar köyüdir.

Bugün Yaltada yüksek evler, yıltıravuq mağazalar ve Qara deñizniñ quturğan dalğalarnı kesmek içün uzun mollar, iskeleler yasalğandır. Bunda gece elektrikler yanar, şeherni yarıqlandırır, kökteki yıldızlarnen erişleşirler. Baharda, Rusiyeniñ her tarafından kelgen bay oruslar Yaltağa bütün bütünge başqa bir biçim, başqa bir körüniş virirler. Her yanda körülgen eñ soñ moda urbalar, usta ellernen taranğan saçlar, manalı baqışlı közler Yaltanı yaraştırır, oña bütün bütünge başqa bir yaşav bağışlar.

Yalta etrafı yüksek yaylalarnen qorçalanğan yaydaqça bir dereniñ içinde yatır.

Onuñ töpesinde yaz-qış sararmağan yeşil saçlı çam ormanları vardır. Bu ormanlarnıñ içinde hiç bir zaman susmağan, daima şuruldap aqqan ve bu yerlerniñ keçmişi haqqında pek çoq hayaliy ertegeler añlatqan Uçansuvlar bulunır. Eger yazın onlarnıñ yanına varup otursañ, onlar saña bu yerlerde keçken tatar yaşavından pek çoq şeyler añlatırlar:

— “Ey, meni ziyaret etken insan! Sen bugün menim küneşke qarşı yıltırağan uçucı aqıntılarımıñ neler körgenini hatırlarmaysıñ?

Ah, men ne yaşavlar keçirdim!.. Qatımda bu yeşil tereklerniñ cennet köletkeleri astında bir vaqıtlar, daha insanlar yaratılmazdan burun, peri balları kelir, biri-birilerine qarşı olğan sevgilerini söyler[1], oynar, küler ediler.

Men onlarğa işitilmegen yırlar aytar, onlarnı eglendirirdim. Bunlarnıñ yerini soñ insanlar tuttular.

Boldurıp kelgen avcılar, dünya titretken batırlar mından kelip suv içtiler. Arğımaq[2] atlar üstünde kelip, menim qatımda yal alğan han qızlarınen, oğullarınen men öyle hikâyeler añlatır edim ki, onlar özlerinden keçer, sanki bulutlarda, parlaq yıldızlarnıñ yarıqlandırdığı mavı köklerde yaşar ediler. O zamanlar, şindi insanlarnıñ delme-teşik ettigi o yerlerde, tabiatın güzel padişası hüküm sürer edi. Onuñ ince tellerniñ ucunda sallanğan fenerleri yoqtı. Onuñ fenerleri kökniñ yıltıravuq yıldızları edi. O yerlerde bugün yükselip çıqqan köşeli evlerniñ birine yer içinde oyulğan yer astı sarayları var ediler, onlarda tatar batırları, tatar yigitleri yaşar edi. Onlarnıñ aruv atlarınıñ kişnemeleri menim türkülerime kelip qoşula, bütün bu yeşil ormanlarnı çınlata edi!..”.

Uçansuvlar daha pek çoq şeyler añlatırlar. Onlar soñraları oruslarnıñ nasıl kelip de tatarlarnıñ yuvalarını bozğanlarını, tatarlarnıñ nasıl olup da bu güzel yerlerden çekilip bayır töpelerine tırmaşqanlarını söylerler ve o zaman sen añlarsın ki, bundan elli-altmış yıl burun[3] bukünki Yaltanıñ tapılğan yerinde Dereköy buluna eken ve bütün bu güzelliklerniñ sahibi bir vaqıtlar qart dünyanıñ yarısından ziyadesini buyuruğı astında bulundırğan tatarlar eken…

Eger sen tatar olsañ, bu Uçansuvnıñ bu añlatuvları qarşısında yüregiñ çarpar. Bir vaqıtları sahip olğan tatarlarnıñ bugünki ırğat, qul olğan ballarını körür, ağlarsıñ!..

Qırımtatarlarnıñ büyük yuqu ve ezginlik devresinden soñ kelgen uyanuv yaşavında Dereköyniñ olduqça büyük bir yeri vardır. Biz onda rahmetli İsmail bek Gasprinskiyniñ çıqmasından bugün bile bazı uyanıqlıq alâmetleri köremiz. Hatta İsmail bekniñ çıqmasına, tatarlarğa köstergen yolunıñ qabul olunmasına bile Dereköy tatarlarınıñ olduqça bir tesiri olğandır. Men şindi biraz qaranlıqça körünecek bu sözlerimni ileride, Allah qısmet etse, Qırım işleklik (medeniyet) ve uyanıqlıq devresine dair yazmaq istedigim yazılarım-da etraflı olaraq açmaq istiymen. Şindilik yalıñız şu qadarını yazmaq arzu etem ki, Qırımda açılğan o zavallı tatar mektepleri arasında Dereköy birinci sırada tura. Tatarlardan ilk yüksek mektep bitirgen bir qaç adamnıñ arasından bir ve ya ikisi Dereköylüdirler. Cemiyet-i hayriye ve alış-veriş işleri ve şair. Yalıñız menim şindi bu satırlarnı yazmaqtan tilegim Dereköyniñ tarihını köstermek olmağanından, bunlar haqqında uzun yazmaqnı bugünlik mevzumdan tış körem.

Bugünki Dereköy Yaltanen birleşmek üzeredir. Aralarında tek “Dereköy — Yalta” sözleri arasında yazılğan çizgi qadar bir çizgi vardır. Dereköy bir yaqtan da Ayvasıl degen tatar köynen bitişmek üzeredir. İleride Yalta bu köylerniñ her ikisini de yutacaq, onlarnı tek birer mahalle sırasına qoyacaqtır. Yalta qurulmağa başlağanda, tatar-lar Yaltada olğan topraqlarını satıp bu köylerge çekilgen ediler. İleri-de qayda çekilirler? Bunu aytmaq biraz müşkül, çünki töpelerindeki bayırlar pek yüksek. Yuvarlanıp tüşmek ihtimalları pek ziyade!

Dereköy 555 haneli bir köy olup hep tatarlıqtır, desek olur, halqlarnıñ eñ çoğu bağ-bağça ve tütünciliknen oğraşır. Aralarında siyrek-sandıraq ustalar, zenaat ehlileri de körünir, lâkin bunlar zan olunğanlarından pek azdır. Men onlar içün doğru istatistik malümatı verip olmasam da, bu halqlardan yuzde doqsanınıñ urbalarını, qalpaqlarını, ayaqqaplarını kene başqa milletlerniñ tikkenini, tikiş maşinaları ile arabalarını başqa halqlardan yetişken zenaatçılarınıñ tüzeltkenini; bolşevik toplarından yıqılğan evleriniñ her halda özlerinden yetişken ev yapıcı ustalarnıñ yapmayacağını belliymen.

Qırımtatarlarnıñ uyanıqlıq devresinde olduqça büyük tesiri olğanını aytqan bu köyümizniñ içinden bir-iki yüksek mektep bitir-gen efendilerinen, dört-beş ustudentini yigirmi-yigirmi beş gimna-zistni çıqaracaq olsaq, o bir tarafta Dereköy hepimizniñ bilgen tatar köylerinden biri olup qalır. O bizim tüşüngen ideal tatar köylerinden daha pek uzaq, lâkin bunuñman beraber Dereköy qırımtatar köyleri arasında eñ üstte tura.

Dereköyniñ bu üstünligine tapılğan yeriniñ pek balaban yardımı olğandır. Tabiatnıñ güzelligi, Yalta kibi şühretli bir şeherniñ yanında bulunması oña her zaman yahşı adamlarnıñ kelmesine sebepçi oldu. Diger Qırım köyleri cahillik içinde yaldap oturğanda bile, biz Yalta-da yaşavnı añlağan, bilginiñ qadrini bilgen tatar ocalarına rastke-lemiz. Dereköyniñ kerçekten bilgi yemişini tatqanına endi qırq-qırq beş yıl qadar ola. Bu uzun zaman içinde Dereköy hep ileri kitti, lâkin varacaq yeriniñ daha yuzde birine bile yetişemedi. İşleklik (mede-niyet) degen şey pek ağır kite. Onuñ omrü kişilerniñ dügül. Millet-lerniñ yaşavınen ölçele. Eger bir Dereköyniñ işlekligini insanlarnıñ yaşavına uruştırıp qaraycaq olsaq, Dereköy üç-dört yaşındaki bir balağa oşap çıqar. Onuñçün biz bugün Dereköyde bu yaştaki balalarnıñ tabiatlarını körermiz. O, elindeki oyuncaqları, qoqlaları ile maqtanır. Anası ya ki qomşudaki büyük balalar, onuñ üstüne bağıra-caq olsa qorqar, şınşıldap başlar. Özüday olğan balalarnen qavğa eter. Yürüşinde doğru adımlar atamaz.

Biz Dereköyde bu yaş işleklik (medeniyet) belâsınıñ masum adetlerinden başqa, qara cahillik devresiniñ adetlerini de körürmiz. Başqa tatar köylerinde olğanı kibi, onda da öyle kişiler vardır ki, işleri-küçleri yalıñız biri-birini yamanlap yürümektir. Biri-birilerini hiç çekemezler, fırqalarğa ayrılırlar. Tapqanını tapacağını raqı, şarapqa verip, öz işlerine aylanıp qaramağanlar da bulunır. Bunlar öz faydaları içün bütün bir milletni satıp çıqmağa hazırdırlar.

Lâkin bunlar nasıl da olsa, Dereköy de “surv-i vanis”[4] halına kelgendir denilebilir.

İnsanlarda ve ya ki milletlerde evvelden bulunıp da, şindi köterilgen ve ya ki köterilmek üzre bulunğan hallarğa“survi vanis” derler. “Yaşavdan tış, yaşavnıñ üstünde” demektir.

Meselâ, bizde evvelden bir itiqat var edi. Qızlarğa oqumaq, onlarğa orus mekteplerine kitmek “haram” derdik. Çünki eger onlar oquv-yazuv ögrenseler, erkeklerge mektüp yazarlar, orus mektepleri-ne kitseler, baştan dinden çıqarlar dep, qorqa edik. Cahil mollaları-mız qızını oqutqan babalarnı ruz-i qıyamette yuz biñlerce yıl cehen-nemge atar, arqalarına qızğın demir tamğaları basar edi. Qız degen şey evden başını çıqarmayacaq, çıqardımı — yavur olacaq, bozulıp kitecek sanılırdı!.. Onuñ vazifesi beş yaşından başlap cihaz hazırla-maqtı. Bir qız bizde tek üç şey içün yetiştirilir:

  1. Erkek oyuncağı;
  2. Bala maşinası;
  3. Ev hızmetkârı.

Bu itiqat şindigi zamanda bile Qırımnıñ heman her tarafında vardır. Hatta bunlarnı yazğanım içün meni pek çoq sögecekler de bulunır. Lâkin bu hal Dereköy içün artıq biraz yengilleşken, deñişkendir. Onlar qadınlıq haqqındaki ve eski itiqadını şu biçimlerge çevirgendirler:

  1. Erkek arqadaşı;
  2. Bala anası;
  3. Ev iyesi (sahibesi);
  4. İnsan.

Dereköyniñ içinde de vardır bunlarğa qarşı kitkenler, kene eski cahil itiqatta bulunğanlar, lâkin bu itiqat anda artıq az bir qısımda olğanı içün büyük bir tesir yapamaz. Köterilmek üzredir. İşte qadınlar haqqında olğan bu itiqat Dereköy içün “survi vanis” halına kirgen dimektir.

Lâkin şu yerini de qoşup aytayım ki, Dereköyde qadınlar-qızlar haqqında deñişken bu itiqat daha henüz bir şey doğurmadı. Bunuñ tarihı pek qısqadır. Dereköyde daha orta mektep bitirgen, İstanbulda tapılğan Bekirof qorantasından birisini çıqaracaq olsaq, hiç bir qız yoqtır. Bütün Qırımnıñ içinde bundan bir qaç yıl evveli ilk tatar akuşerkası Dereköyden çıqqan zaman, sevinip talağımız qatqan, pek büyük bir alim yetişken qadar quvanğan edik. Buña Qırımnıñ quvanmağa da haqqı da vardı, çünki bu bir örnek edi ki, eski, qara taasuplı itiqat qorasınıñ bir yaqtan yumrulıp yıqılmağa başlağanını köstere edi. O bir sükün verdimi, soñ yavaş-yavaş ter-temiz yıqılacaq, taptalıp keçilecektir. Bugün Qırımnıñ ilk akuşerkasından soñ, elhamdüllilâh ilk kursistkası[5] da köründi. Lâkin bu şerefni Dereköy dügül, Kefe aldı. Daha doğrusını aytacaq olsaq, bu şeref Kefege de ait dügüldir ya!.. Çünki bu kursistka Kefeli olsa da, aslında Qazanlı bir qorantadandır.

Sevgili oquyıcılarım, bunday ayrı misaller üzerine söz söylegenim içün belki meni qabahatlarlar. Lâkin ne yapayıq, bizim Qırımnıñ halı bu, ve bunu bizge körmek, bilmek kerek. Bugünki künde biz pek büyük işlerniñ, ideallarnıñ artından cuvurmaqtamız. Bu yahşı, bir millet idealsız, yolsuz yaşap olmaz. Lâkin yalıñız idealnen, yalıñız muqaddes, ülviy siyasetlernen oğraşmaq da doğru dügül. Biraz da kerçekçi küçlerimizge, tögeregimizdeki asıl yaşavımızğa da qaramaq kerektir. Türklerde bir laf vardır, “tasavvur pilâvı tatlıdır, lâkin qarın doyurmaz” derler. Bugün tüşüncelerimiz bir hükümet maşinası qurmağa qadar ilerilegendir. Lâkin özümizde daha iki kursistkamız bile yoq.

Bütün Qırımnıñ içinde on-on beş yüksek mektep bitirgen adamımız yoq. Bunu bir vaqıtlar Yusuf bek Vezirof cenapları yazğan edi. O zaman onu pek çoqları sögdi. Neçün sen bizim eksikligimizni halqlarğa kösteresiñ, dediler; “bunu işiten soñ, yabancı milletler bizge ne der?” dep, tüşündiler.

Biz her ne qadar özümizni tanımasaq da, yabancı milletlerniñ bizni bizden ziyade tanığanlarını bilmek kerekmiz. Biz özümizni tanığan künden başlap ise, onlar bizge kirip olamayacaq, bizni tanımayacaqlardır. Bilgilerniñ başı — özüñi tanımaqtır. Ulu Peyğamberimiz “Man arafa nefsehu, faqat arafa Rabbahu”[6] buyurğandır. Yani “özüni bilgen, Tañrısını da bilir” demektir. Eksikligimizni aytmaqtan qorqmayın, bütün yaralarımıznı açıp kösteriyik, çünki “hastalığını saqlağan hasta, derdine derman tapmaz” maqtanıp oturmaqnen bir şey çıqmaz. Maqtav kişige bir şeref vermez. Özünde olmağan bir şeyni yaratmaz. Tersine, olğanlarını bile coyar. Tañrınıñ lafını unutmayıq, “maqtavlı qız toyğa varsa, masqara olur!” degen qartlarımız. Biz özümizni ne qadar da maqtasaq, bundan bizde olmağan ne bir telegrafçı doğar, ne bir demiryol ustası, ne bir mektep müdiri; ne de bir yer ölçüvcisi.

Lâkin bizde bunlarnıñ olmaması başqa milletlerniñ bizim üstümizde şorbacı olması kerek olğanını köstermez. Meselâ, oruslar-nıñ bizim bu hallarımıznı kösterip “siziñ topraqlarıñız bizim olacaq, siz bizim ırğatımız olacaqsıñız, siziñ borcuñız — bizim köstergen yolumızğa kitmek. Bizim içün yaşamaqtır” demeleri hiç bir vaqıt doğru dügüldir. Aslında bizim bunday qılmamızğa sebepçı olğan bir çoq yaqlardan da onlar dügüllermi? Bizde mektep, medrese açılma-masına, bizim içün yaşav yolunıñ qapanmasına cahil mollalar ve baylar qadar oruslarnıñ da qabahatı vardır. Bu mollalarnen baylar oruslarnıñ elinde kökten qıdırğanda, yerden tapılğan bir kakur tayaq olmadılarmı?

Orus hükümeti onlarnıñ başlarına birer noqta taqıp istegen tarafına cetip yürütmedimi? Bunlarnı isbat etmek içün Qırımnıñ her köşesinde yuz biñlerce kerçekler (faktlar) vardır.

Talim ve terbiye syezdi

Bundan bir qaç künler evvel “Millet”te “Talim ve terbiye Syezdi”[7] adlı bir yazı vardı. Eger onu diqqatnen oquğan olsañız, şindigi zamannıñ serbest tüşünceli oruslarınıñ bile tatarnıñ ilerilemesini bir türlü çekip olamağanlarını körgendirsiz. Qırımnıñ her tarafından cıyılğan orus pedagogları (terbiyeciler) tatar mektepleriniñ usullı, intizamlı bir surette olmağanını ileri sürüp bunlarnıñ “mektep ağı”na alınamayacağını aytalar. Tatar mektepleri “yalıñız oquv-yazuv yurtu” ekenler. Onlarda terbiye, bilgi degen şey yoq eken. Bunlarnı aytqan zamanda, onlarnıñ betlerinde sevinçli mısqıl alâmetleri körüle. “Baqsa, biz ne qadar ileride ve tatarlar ne qadar arttalar!” dep quvanalar, lâkin hepsi birer pedagog, terbiyeci olğan bu kişilerden hiç biri çıqıp da, tatar mektepleri içün qaysı sebeplerden ötrü, böyle qalğanını aytmaq istemiy. Bir terbiyecige hiç bir zaman yaraşmayacaq bir surette mısqıllap keçeler. Her ne qadar onlar tatar mekteplerine oca yetiştirecek muvaqqat oca kursları açmaq içün, tatar milliy idaresiniñ vergen kâğıtnı qabul etmeyler de, eski orus hükümetiniñ elindeki tatar qanına qarşı açmış olduğı “Aqmescit tatar ocalar mektebini” çoq köreler.

Zavallı tatarnıñ bugün bütün qanı-canınen oğraşıp açtığı bir darülmuallimatı ile bir darülmuallimini ögge sürüp “Baqsa, onlarnıñ özlerinde var, bunu onlarnıñ qolundan tutup almaq kerek!” diyler. Oruslarnıñ bugün her bir şeherde bir çoq gimnaziyaları, zenaat mektepleri hatta darülfununları bile var. Buña qarşılıq tatarnıñ nesi var?

Orus pedagogları orus tilinde olğan ve hükümet tarafından milyardca paralar sarf etilgen bu mekteplerni körmiyler de, neçün zavallı tatarnıñ bir qaç yarım-yamalaq mekteplerini çoq köreler, onlarnı da qapatmaq istiyler. Kerçek (fakt) olaraq şunı da aytıp taşlayım ki, Qırım mahalliy hükümeti tarafından toplanğan bu “Talim ve terbiye Syezdinde” orus başlanğıç mekteplerinden hepsi “mektep ağı”na keçirildi. Onlarnıñ hepsine para verilecek. Halbu ki, orus pedagoglarından belki hepsi de bilirler ki, bir çoq orus köy mektepleri onlarnıñ köstergen şartlardan pek uzaqtadırlar, onlar da “oquv-yazuv yurtlarından” başqa bir şey dügüldirler. Lâkin onlar nasıl da olsa qabul oluna, çünki onlar orus… Orus mektebi olmaq — onlarğa her haqnı vere, her türlü eksiklerini tamamlay. Tatarlarnı mısqıllağan bu orus terbiyecileriniñ bilmeleri kerektir ki, orus mektepleriniñ ileri kitmesi — oruslarnıñ tatarlardan daha [c…li] (istidatlı) olğanından dügüldir.

Bu yolda tarihnıñ, tögerekniñ, yaşavnıñ tesirlerini közge almaq kerektir. Eger onlar insanlıqnı sevgen kerçekten birer terbiyeci olsalar, bu yoldaki bütün tesirlerni közge alacaq, tatar mektepleriniñ neçün artta qalğanlarını temelinden, çoqraqlarından qıdırıp öz yurtta, […şları] olğan bir milletniñ ilerilemesine çalışacaqlardır. Onlar ise añlaşılğanına köre, böyle bir terbiyeciniñ malik olması kerek olğan sıfatlardan pek uzaqta bulunalar. Çünki kerçekten bir terbiyecide ihtiras olmaz. O sarf-ı terbiye qanunlarınen oğraşır. Sebeplerni, tesirlerni izleştirir. Eli astındaki balalarnıñ fena, zararlı adetlerini yahşılıqqa doğru çeker. Hele bir “Talim ve terbiye Syezdinde” milliy ihtirasları hiç bir zaman sığmaz. Bütün Qırımda yaşağan insanlarnıñ bilgi ve terbiyesini bir yolğa qoymaq içün toplanğan böyle bir toplaşuv baş-başqa verip bu küçük, güzel topraqnıñ üstünde yaşağan bir çoq milletlerniñ biri-birilerinen yahşı, muhabbet keçinmeleriniñ yollarını arar. Bu terbiyeniñ mekteplerde ne suretle verilecekni qararlaştırır.

Lâkin añlaşılğanına köre, bu Syezd özüniñ yürümesi kerek olğan bu temiz yollardan kitmegen. Onda bir çoq yaldızlı sözlerniñ astından kene eski orus hükümetiniñ çamurlı, kirli maqsatları körüne. Men orus yarıqlılarınıñ siyaset yolunda yapqan işlerini, közetken tileklerini aytmaq istemiymen. O yolda teren malümatqa da malik dügülmen, lâkin oquv ve bilgi adamlarınıñ, ille terbiyecilerniñ, bu suretle qıbırdanmalarına bir türlü aqıl irdirip olmayım. Biz tatarlarda bu hal bir itiqat doğura: “Tatarğa tatardan başqasından fayda yoq!”.

Söz arası aytılğan bu sözlerden soñ, men keçem Dereköyniñ işleklik (medeniy) yaşavına.

Dereköyde işleklik qıbırdanuvları

Soñ on iki yıl içinde, yani Rusiyedeki doquz yuz beş ve altı almaşınuvınıñ artından Qırımda tatarlar arasında anda-mında küçük de olsa, bazı bir işleklik qıbırdanuvlar körülmege başladı. Bu qıbırdanuvlar közge çarpacaqday iki meydanda ola edi.

  1. Oquv-bilgi yolunda,
  2. Alış-veriş yaşavında.

Bunlardan birincisiniñ tamarlarını biz İsmail bek Gasprinskiy ile onuñ çevresinde toplanğan arqadaşlarınıñ çalışuvlarında köremiz. Lâkin bu onlarnıñ zamanında umumiy, toptan bir şekil alamağan edi. Her kesge belli olğanı kibi, İsmail bekniñ serptigi uyanıqlıq uçqunları öz tuvğan yurtu olğan Qırımdan ziyade başqa yaqlarnıñ tatarları arasında, hatta İstanbulda bile büyük, qızğın ocaqlar tutuştırdı. Volga boyunda, Türkistanda ve Kafkasda bir çoq adamlar yetişti. Bunlar hep İsmail bekniñ tutqan yolunda çalıştılar. Hatta onuñ şakirtleri arasında özünden daha ileri kitkenleri bile oldu. İsmail bek bunlarnı öz sağlığında kördü, quvandı. Lâkin Qırımğa kelgende, hal başqa türlü edi. Qırım İsmail bekten, o bir tatar yurtları qadar faydalanamadı. Tatarlarda “Çıraqnıñ yarığı tübüne tüşmez” degen bir laf vardır. Qırım öz şemdanında yanğan bu çıraqnıñ yarıqlarını yalıñız köletkeler arasından körüp oldu. İsmail bek Qırımda bütün ömründe yalıñız qaldı. Onuñ yüksek ve yarıqlı adınıñ yanında başqa hiç bir ad yükselemedi. Qırım İsmail bekniñ zamanında “Terciman” basmahanesinden başqa bir basmahane ve “Terciman” gazetasından başqa bir gazeta körmedi. “Terciman”nıñ İsmail bek zamanında otuz bir yıl içinde çıqqan heman on biñge yaqın nüshalarını qarıştırıp çıqacaq olsaq, tarihnıñ büyük ehemmiyet verip qayd etecegi hiç bir küçlü imzağa rastkelip olamaymız. Biz onda bazı bir adamlarğa oğrasaq bile, onlarnıñ “Terciman” ölgen soñ, onuñ içün yanacaq, onuñ tirilmesi içün oğraşacaq küçlü bir ateşke malik olmağanlarını köremiz. İsmail bekten soñ doğğan Volga boyu tatarlarınıñ tüşünce yaşavında biz pek az zaman içinde pek büyük bir kitap yığınına rastkeldigimiz halda, Qırımnıñ bu zamandaki kitap yığınında mektep sınıflarına mahsus olğan bir qaç “Hovaca-i sübyan” ile başqa türlü mevzularda yazılğan ehemmiyetsiz bir qaç kitaplardan başqa bir şey körüp olmamız. Bunuñ sebepleri ne edi, Qırımnıñ bu bereketli toprağı neden böyle qısır qaldı? Biz bu yazılarımızda bunuñman oğraşacaq dügülmiz. Men bunu bizim Qırımnıñ işleklik tarihını yazacaq daha küçlü bir qalemge taşlayman. Menim bu yerçikte bu temelge toqunmaqlığım — Dereköyniñ işleklik yaşavı içün laf aytqanda, onuñ eñ açıq çizgilernen qaysı tarihtan başlap körüngenini köstermege mecbur olmaqlığımdır. Men bütün Qırımda olğanı kibi, Dereköydeki toptan ve işleklik qıbırdanuvınıñ birinci orus almaşınuvından soñ olğanını aytmaq istedim. Bu yıllarnıñ içindeki Qarasuvda “Vetan hadimi” gazetası çıqa, Aqmescitte ruşdiye mektepleri ve cemiyet-i hayriyeler açıla ve bütün Qırımnıñ her tarafında buña oşağan qıbırdanuvlar körüne edi. Ve işte, kene bu yıllardan soñdır ki, Dereköy — Yalta cemiyet hayriyesi de asıl kerçekçi çalışuvlarına başlay. Mekteplerge yardım ete, tış şeherlerde oquğan şagirtlerge qol uzata, “Bereket” tükânını açıp çevre-yaqtaki köylerniñ alış-veriş, iqtisat yaşavınıñ tüzelmesine çalışa, lâkin nedendir, Dereköy — Yalta cemiyet hayriyesiniñ bu soy çalışuvları pek çoq zaman devam etip olamay, az zaman soñ söne, buyuvğa, aldğa taba ketecegine artına doğru qaytavlay.

Birinci orus almaşınuvınıñ Dereköy yaşavı üstünde olğan bu tesirleri ikinci orus almaşınuvına qadar bu suretle sönük-sönük devam ete. İkinci orus almaşınuvı ile bu qıbırdanuv bir daha baş köstere.

Lâkin bu seferki qıbırdanuvnıñ işleklik meydanında olmayıp, siyaset meydanında olğanı körüne, bir buçuq yıldan berli olğan bu siyasiy qıbırdanuvlar da Dereköy — Yalta tatarınıñ ne kibi işler yapqanlarını köstermek biraz küç ve bu menim temelimin tışında. Men yalıñız bu sefer Dereköyge varğanda, Dereköy tatarlarında olğan işleklik qıbırdanuvlarını köstermek istiymen. Ve bu qıbırdanuvlarnıñ ortasında da Dereköyde yaqın zamanlarda yasalğan “Tirilik cıyıntısını” körgenimden, bu cıyıntı haqqında bir qaç laflar aytacaqman.

Dereköyde “Tirilik” cemiyeti

Yuqarıdaki yazılarımda Rusiyedeki birinci almaşınuvdan soñ doğğan Dereköy uyanıqlıq yaşavınıñ ikinci almaşınuvğa qadar sönük-sönük devam etkenini, soñ kene birden birge yıltırap çıqqanını, faqat bu yıltıravuq qıbırdanuvlarınıñ eñ çoq siyasiy ve idariy yaqlarda olğanını aytqan edim. Bizim qırımtatarı içün siyasiy meydanlarda da köre, kerek bolsa da, medeniy işleklik yaqından pek artta qalıp bu yolda pek az küçümiz olğanından, bu siyasiy küreşler bizni pek ziyade hırpaladı, daha ziyade küçsüz ve zayıf tüşüre. Bu hal her yerde olğanı kibi, Dereköyde de aynı tesirni yaptı. Siyasiy oğraşuvlarnen meşğul olğan Dereköy tatarları oquv ve alış-veriş yaqlarında pek çoq ğayıp ettiler. Olğan bir qaç yüksek mektep şakirtleri yarım-yamalaq mekteplerini taşlap “milliy” işlerge çalışmağa başladılar. Mektep ocaları, imam ve hatipleri asıl öz temel vazifelerinden uzaqlaştılar. Yaltada olğan dört-beş tatar mağazaları ter-temiz qapandı. “Bereket” tükânı ikinci almaşınuvdan faydalanıp evvelce başlağan işlerni ileriletmek içün vaqıt tapmadı. Bağlar-bağçalar yahşı baqılmadı, lâkin bütün bu hallarnen beraber halqta kene bir bilgi ve mal artuvı körüne edi. Halq bir çoq yüksek duyğulı nutuqlar, reçler işite, gazetalarnıñ pek çoq şeyler vaad etken hayli maqalelerinen tolqunlana, qabara edi.

O iqtisadiy yaşavda da qabarğan edi. Muharebe her memlekette olğanı kibi, Qırımda da paranıñ eski qıymetini pek eksiltken edi. Halqlar bu eksik qıymetli paranen eski borçlarını ödep bitirdiler. Borçtan qurtuluv onlarğa büyük bir rahatlıq verdi. Çünki yalı boyu tatarları muharebege qadar olğan soñ yıllarda pek çoq borçlanğan ediler. Bir yaqtan işbilmezlik, bir yaqtan Rusiyeniñ içerilerinden uluqtan aqqanday tökülgen orus zenginleriniñ parası tatarlarnıñ elinde hiç bir şey taşlamay edi. Onlardan bir çoqları mallarını ter-temiz satıp bitirgen, bir boyları da zalog[8] etip taşlağan ediler. Eger muharebe olmağan olsa, bir qaç yıl daha soñ yalı boyunda tatarlarnıñ elinde hiç bir mülk qalacaq dügül edi. Men bir qaç yıl daha soñ diymen, bu kerçekten şaydır. Yalı boyunı oruslar ve yabancı milletler şaşılacaq bir çabikliknen sarıp çıqtılar. Bundan on sekiz yıl evvel Körbekülniñ etrafındaki topraq ve dağlarnıñ hepsi tatarlarnıñ elinde olduğı halda, şindi o yerler de ormanlar arasında, özenlerniñ kenarında yükselgen pek çoq orus evlerine, mal-mülklerine rastkelirsiñ. Öz milliy bankalarımıznıñ olmayuvı ve orus bankalarından da tatarlarnıñ faydalanmağa bilmeyuvları bir çoq tatar topraqlarınıñ yoq fiyatınen satılıp kitmesine sebep oldu. Meselâ, tatar bankadan beş-altı yuz ruble para ala, bunu o pek çoq bir şey bes-belli, başta yarısını toylarda içip bitire. Qalğan yarısını da urum tükâncilerine dağıta. Mal-mülküni işletip olamay. Zaten o bankadan alınğan paranı alış-veriş ve ya topraq işlerine sarf etip onuñ protsentini[9] çıqarğan soñ, kâr bile etmek kerek olğanını bilmiy. Tatar paranı bankadan iki iş içün alır:

  1. Toy yasamaq ve içip yigitlik satmaq;
  2. Yağ, şeker, sernik kibi şeylerniñ qarşılığında urum tükâncileriniñ defterlerinde yazılğan protsentnıy borçlarını ödemek.

Bu hal yalı boyunıñ her yaqında böyledir. Tatarlarnıñ heman yuzde altmış-yetmiş denilecek qadar büyük bir parçasınıñ topraqları banklarğa ve ya ki hususiy adamlarğa zalog taşlanıp bir qaç yıllıq eñ soñ ömrüni daha yaşap tura edi. Yuqarıda aytqanımday, muharebe zamanınıñ qıymetsiz parasınen tatarlar kakurğa iliştirilgen mallarını çekip aldılar, ya ki alırmız dep, tüşündiler. Bu tatarnı yükseltti. Özüne küç verdi.

Lâkin tatarnıñ kerek nutuq ve reçlernen[10] gazeta maqalelerinden alğan tolqunlı bilgi köletkesi ve kerekse muharebe zamanında qıymetten tüşken paralarınıñ çoqluğınen borçlarnı verip bitirmek suretiyle iqtisadiyce yükselmesi, bunlarnıñ her ikisi de o qadar sevinilecek hallardan dügül edi. Bunlar sabun köpügi kibi şeylerdi. Küçük bir yel onlarnıñ her ikisini de yoğaltıp yiberecek edi. Lâkin tatar bunu körmiy edi. Onuñ közleri qızarğan, saruşlanğan edi. Zamannıñ deñişmesi onuñ içün büyük bir felâket, ölüm hazırlay, onuñ asıl can damarlarını kesmek içün oğraşa edi. Közleri dumanlanğan tatar ise, başqa bir talay tesirlerniñ astında daha olduğı halda içkige, oyunğa tutunıp, qolunda ve qafasında olğan şeylerniñ hepsini yoğaltmaq içün özü de bir taraftan çalışa edi.

Ana, ölümge doğru süreklegen bu hallarnıñ içinde edi ki, Dereköyniñ “Tirilik” cemiyeti doğdu.

Bu cemiyetniñ adı da ne içün doğğanını köstere: “Ölümge qarşı tirilmek!”.

Eger bu cıyınınıñ “Yol kitabına” baqacaq olsañız, onda zamanımızda pek mot olğan siyasiy ğayeler içün da bir qaç sırlar körecek iseñiz de, onuñ ilmiy ve medeniy tilekleri yanında bunlarnıñ yalıñız bir yaraşıq içün qoyulğanını köreceksiñiz. Bunuñman beraber cıyınnı bu siyasiy tileklerinde de büyük bir ortacılıq ve uyğuncılıq köstere.

Bala bağçaları

Ana, bu pek çoq zamanlardan berli insanlarnı tüşündirüp kelgen bir soravdır. Bu sorav bizim tatarlarnıñ arasında daha bütün ehemmiyetinen yükselmedi.

Biz bugün balanıñ yalıñız mektep zamanındaki terbiyesi, oquv ve yazuvınen oğraşamız. Mektepke kelgen balanıñ ne kibi bir terbiye, duyğu ve bilgi yükünen kelgenini tüşünmiymiz. Evleri, köyleri, baylıq ve fuqareliklerinen ayrılığı dolasıyle olğan terbiyeleri biri-birine hiç oşamağan balalarnı bir sınıfqa toldura, onlarğa bilgi ögretmege çalışamız. Balanıñ sınıfqa kelmegence qadar keçirgen yaşavını közge almaymız. Halbu ki onuñ sınıfdaki terbiyesi, ondan evvelki terbiyesiniñ üstüne qurulmaq kerek olğanı içün bir terbiyeci içün bu eñ ehemmiyet verilecek şeylerdendir.

Mektep zamanına qadar balanı nasıl asramaq kerek?

Yuqarıda balalar haqqında yazğan yazılarımda balanıñ ne olğanını, ne kibi temayüller, arzular, tilekler köstergenini, qısqa — qısqa da olsa yazıp keçtim. Şindi bütün bunlardan soñ bir sorav yüksele ki, o da mektep zamanına qadar balanı nasıl asramaq kerek olğanıdır.

Balanıñ bu terbiyesini üstüne alacaq kimdir? Evimi, yoqsa başqa bir yapuv, “müessese”mi? Ev ne qadar da yükselse yükselsin, bu terbiyeni üstüne alamaz. Çünki eviniñ müçeleri arasında balanıñ ruhunı, varlığını tanığan, onuñman oğraşqan ispetsialistler (ayrı bilgiçler, mütehassıslar) yoqtır. Her ne qadar analar instinktnen, yani “öz duyğu, sevq-ı tabiy”nen balalarnıñ arzu ve tileklerini, varlığını, ruhunı sezip olsalar da, onlarnıñ nasıl etip idare olunacağını bilmezler. Onlar baqıcı ve duyucıdırlar, lâkin yapıcı, artist dügüldirler.

Farz eteyik, qorantalar yükselsin, analar oqusın, hepsi kerçekten birer terbiyeci olsunlar. Aceba, bu halda bile balanıñ terbiyesini qorantağa, evge taşlamaq doğrumıdır?

Bala küçük bir insandır. İnsan ise topnen içtimaiy yaşağan bir yaratılmış “mahlüq”tır.

Bir at, bir papin, bir qaznı, nasıl da olsa her qaysı bir hayvannı biz alır, ayrı bir yerge qapar, öz cınsdaşlarına köstermeden besler, semirtip asrap olurmız. Onlarğa özümizniñ istegen terbiyemizni verip olurmız.

Lâkin bir insan balası şay dügüldir. Biz bir balanı bir qaz kibi ayrı başına qapap, hiç bir kimseni köstermeyip, oña istegen terbiyemizni verip olmamız. O, belki aşap-içer, semirir yahşı bir civan olur. Lâkin bir insanlığa kerek olğan adetlerni, tabiatlarnı alamaz. İnsanlıq bir çoq adetlerden, inanuvlardan, duyğu ve añlavlarından ibarettir ki, bunlar ancaq toptan yaşavda elde etilip olur. Bir bala ev içindeki müçelerden (azalardan) başqa qomşuları, mahalledeşleri, köydeş ve ya ki şeherdeşlerinen körüşir, onlarnıñ hepsinden bir çoq adetler, tabiatlar, inanuvlar, añlavlar alır. Özünde olğanlarını onlarğa aşlar. Ve bu suretle bir insan olup çıqar. Bunuñçün balağa başqa balalarnen körüşmek mutlaq kerektir. Evde verilgen terbiye balanıñ bu keregini yerine ketirip olmaz.

İşte, bu yaqlarını közge alıp, balalarnıñ mektep zamanına qadar olğan terbiyesini idare etmek içün bir sistema, bir yapuv qabul olunğandır ki, o da “bala bağçaları”dır.

Men ister edim, bala bağçalarınıñ tarihı, keçirgen devirleri ve onlarda qabul olunğan esvatlar içün biraz uzunca yazayım. Lâkin men bu yerde bu meselege çetten kelip tiydim. Dereköyni yazıp oturğan bir zamanda, bu soravnı alıp qarmalayacaq olsam, belki oquyıcılarımnıñ canı sıqılır. Onuñçün bu yolda men tek bir qaç sözler daha aytqandan soñ, kene Dereköyniñ “Tirilik” cıyıntısına keçmek istiymen.

Bala bağçaları içün söz çıqqanda, bunlarnıñ açıcı ve çıqarıcılarından olğan iki adamnıñ yaşavından bahs etmemek mümkün dügüldir. Bunlardan birisi Pestalotsiy, ikincisi Fröbeldir[11].

Pestalotsiy

Yohann Heinrih Pestalotsiy[12] İsviçrelidir. 1746-dan 1827-ge qadar yaşağandır. Başta huquqnen oğraşqan, lâkin soñ bunu taşlap Leihofdaki öz çiftliginde çift çubuqnen oğraşmağa başlağan edi. Pestalotsiy ince, nazik yürekli, merhametli bir tabiatqa malik edi. Çevre-yaqındaki fuqare halqlarnıñ acınıqlı halları onu pek muğayta edi. İlle evsiz, yurtsuz ana-babasız, terbiyesiz qalğan balalarnı körgende, o dayanalmay edi.

Pestalotsiy bu soy balalarnı başına toplay, pek çoq zamanlarını onlarnıñ terbiyelerine sarf ete edi. O, bunlarda da bay balalarında olğanı qadar küç ve varlıq köre, lâkin bu küçniñ yerine qullanılmamasından ötrü, coyulıp kitkenine yana edi.

Pestalotsiy bir yaqtan çift çubuğınen oğraşmaqle beraber bir yaqtan da evsiz, yurtsuz balalar içün bir “Asrav yurt — priyut” açtı. Bu “Asrav yurt”nı devam ettiralmadı, çünki parası yetişmegen edi. Başqaları da yardım etmiy, bir çoq yaqlardan bir kop düşmanlar da körüne edi. Lâkin Pestalotsiy bu “Asrav yurt”ta özüniñ büyük ve aytuvlı usulnı tapıp çıqardı. Onuñ bu usulı balada olan işitüv, körüv, toqunuv ve qoqlav duyğularını işletmeknen onuñ ıntıluv, qaruv ve cesaret, öz başına iş yapuv cetimlerini (istidatlarını) terbiye etmek edi. O, mekteplerde eskideki ezberler ve bilmeden aytuv, körünmegen ve yaşamağan şeylernen oğraşuv usullarını ter-temiz köterip attı. Bunlarnıñ yerine balanı işitmege, körmege, qoqlamağa, duymağa alıştırdı.

Balalarğa añlatılacaq maneviy “añ”larnı, mevhumlarnı da bu yolnen ögretmege çalıştı. Pek çoq şeylerni o balağa özü aytmay, el-ayaqlarnı işletmek, çalıştırmaqnen balanıñ özüne tapdırmağa çalışa edi.

Pestalotsiyniñ bu usulına “körgü usulı” (наглядный метод) derler.

Bu usulğa baştaları her kes küle, özüni eriştire edi. Lâkin Pestalotsiy öz tutqan yolunıñ tüzlügini, doğrulığını bile, bıqmadan-usanmadan çalışa edi. O, öz çiftligindeki “Asrav yurt”nı qapamağa mecbur olğandan soñ, hiç bir ihtiyacı olmadığı halda, bir qaç yerlerde daha ocalıq etti. Ocalıqnıñ o zamanlar pek aşağı bir zenaat olğanını tüşünecek olsaq, Pestalotsiyniñ öz yolunda ne büyük bir inanuv ile yürügenini añlamış olurmız.

Pestalotsiy fuqarelerniñ, köylülerniñ eñ büyük bir qorçalavcısı edi. Şeherlerde insanlarnıñ tabiatlarınıñ, ahlâqlarınıñ bozulğanını ve pek çoq haqsızlıqlar yapılğanını ayta, köylülernen fuqarelerniñ hallarını deñiştirmek, yükseltmek içün çalışa edi. O, halqlarnı o suretle terbiye etmek istiy edi ki, onlardan yalan köterilsin, sevmemezlik ortadan qalqsın, insanlar öz küçlerinden faydalanıp olsunlar.

Pestalotsiy pek büyük bir insaniyetçi edi. İnsanlarnıñ arasındaki boy, soy, nesil, qoranta ayırmalarınıñ köterilmesi kerek olğanını iddia ete, bir kişiniñ soyunen ve ya ki parasınen maqtanmasınıñ büyük bir añqavlıq olğanını ayta edi.

Pestalotsiy seksen yaşına qadar çalıştı.

Zamanımızdaki haqiqiy mektep terbiyesiniñ, bala bağçalarınıñ temellerini qurdu. Lâkin zamandaşları onu pek az tanıydılar. Bütün insanlıq içün çalışqan ve bilgi dünyasında adı altın harflerinen yazılğan bu büyük zatnı zamanında bulğanlar pek çoq sögdü, pek çoq canını ağırttılar.

Bütün yaşavını milleti ve insanlıq içün çalışıp keçirgen qart Pestalotsiy ölüm töşeginde yatqan bir zamanda, gazetlerde onuñ aleyhinde bir çoq yaman yazılar yazıla edi. İşte seksen yaşlı Pestalotsiyniñ ölümniñ suvuq qanatları astında yazğan yazılarındandır:

“Men pek büyük azap içindemen! Menim kibi faqır, zayıf ve artıq yaşayışını yaşağan bir adamnı aşalağanlarından, söggenlerinden ötrü, men yanmayman. Lâkin menim canımı ağırtqan, meni yaqıp qavurğan bir şey varsa, o da menim tüşüncelerimi, inanuvlarımı aşalağanları, taptap keçmek istegenleridir.

O fikirler, o tüşünceler, iman ve itiqatlar ki, men onlarnıñ oğrunda bütün uzun ve accı yaşavımı qıydım, feda ettim. Ölüm meni qorqutmay, men seve-seve ölem, çünki artıq boldurdım, küçsüzlendim, büyük bir rahatlıqqa ihtiyacım var. Lâkin mezarğa doğru yonelgen bir zamanda, özüniñ hiç bir şey yapamağanıñı körmek, ya ki yapqan işleriniñ cinarekle[13] beraber çürüyip kitecegini tüşünmek, işte insannı qorqutqan, töbe saçlarını tik turğuzğan bir hal! Ya menim fuqareçiklerim, menim zavallı taşlanğan fuqarelerim, o fuqareler ki, her kes onlarnıñ başına qaqa, onlarnı taptap keçe! Onlar ne yapacaqlar? şüphesiz, menim kibi onlarnı da aşalayacaq, onlarnı da külüp eriştirecekler…

Ey, menim fuqarelerim. Baylar öz sıcaq ve rahat yaşavlarında sizni menim tüşüngenim kibi tüşünecek, sizin içün yanacaqlarmı? Onlarnıñ sizin içün yapacaq eñ büyük işi tek bir tilim ötmek vermek dügülmidir? Onlarnıñ özleri de fuqaredirler. Tek bir paralarından başqa neleri var ki?.. Sizni maneviy, aqıl ve fikir sofrasına çağırmaq, sizni kerçekten birer insan yapmaq tüşüncesi, daha pek çoq zaman aqıllarğa kelmeyecektir. Siz daha pek çoq zaman çekişeceksiñiz!..”.

Pestalotsiy öldü. O, öz zamanında özüniñ saçqan temiz insanlıq tüşünceleriniñ bitişlegenini bile koralmadı. Büyük azaplar içinde qara topraqnıñ suvuq bağrına kirdi. Lâkin kerçek kömülmedi, onuñ büyük tüşünceleri tamarlaştı. Östü, büyüdi. Bugün küçük İsviçreniñ çeşit boylarğa, çeşit soylarğa mensüp halqları bütün dünyada çalışqanlığın, doğrulığın, ayınıqlığın eñ büyük örnegi dep kösterile.

Bugün bütün milletler fitne, fesat ve cenk ateşleri içinde yanıp qavrulğan bir zamanda, İsviçre rahat, ihtirasız, bahtlı bir tarzda yaşap kite. Pestalotsiy babanıñ ruhu şüphesiz, bunu köre, quvana, seksen yıllıq çalışuv yaşavınıñ boşqa kitmegenini añlap, özüne küç ve taqat vergen büyük Tañrığa secde ete.

Ey, büyük Pestalotsiyniñ büyük ruhu, sen bizim içün de dua et! Bizim yurtumız da seniñki kibi, güzel, küçük bir memlekettir Cenab-ı Haq bizge tabiatnıñ bütün güzelliklerini bağışlağan, lâkin bizim yüreklerimizni yamanlıqlar qaplağan, biz biri-birimizni sevmiymiz, biri-birimizniñ artından quyu qazıp yüremiz. Birimiz qazaq, birimiz tatar, birimiz bay, birimiz fuqare, bir boyumız molla, bir boyumız cahil dep, biri-birimizni tiri-tiri aşamaq istiymiz. Güzel yurtumız parçalanıp, fuqarelenip kite. Biz ondan faydalanıp olmaymız, ya ki yetişken neslimiz, zavallı balalarımız baqılmay. Terbiyesizlik, asravsızlıq içinde yaldap yüreler.

Sen onlarnı büyük merhametli tüşünce ve fikirleriñnen qapla!.. Yalvar Tañrığa ki, seniñ memleketiñ kibi, bu güzel Qırımda kerçekten bir babağa malik olsun. Onuñ ocaları da öz yollarını sevsin, kösterişsiz, riyasız olaraq çalışsınlar…

Ne ise, keçeyik bala bağçalarınıñ ikinci babası olğan Fröbelge.

Fröbel

Fröbel Almaniyalıdır. 1782 — 1852-ge qadar yaşağandır. Bir köy papasınıñ oğlu edi. Yaşlığında onuñ anası ölgen. Ögiy ana elinde qalğan edi.

Fröbel o kiyikniñ bütün accılarını çekti. Ögiy ana onu pek çoq tazirley, pek çoq qıynay ve oña yapmağan şeylerni sıltay edi.

Bu yaşav Fröbelge insannıñ tıştan körüngen halı ile iç halınıñ bütün bütünge başqa olğanını, bunuñçün insanlarnıñ bu her iki halnıñ da biri-birine uyğun olması kerek olğanı tüşüncesini yarattı.

O, pek çoq zahmetlerle oqup çıqqandan soñ, bir mektepke oca oldu. Bu mektepniñ ocaları Pestalotsiyniñ usulınen oquta ediler. Ocaları pek yahşı kişiler edi. Onlar Fröbelge Pestalotsiy ile kitip körüşmesini ve onuñ usulınen yaqından tanış olmasını zorladılar. Fröbel İsviçrege kitip büyük terbiyeci Pestalotsiyniñ yanında oturdı. Onuñ derslerine kirdi, balalarnı ne suretle terbiye etkenini kördü. Pestalotsiy Fröbelniñ üzerine pek çoq tesirler yaptı. O, anda balalarnıñ ne qadar serbest, ne qadar tüzgün terbiye olunğanını ve bunuñ ne kibi yahşı yemişler vergenini ögrendi.

Oyun, türkü ve kezintiniñ bala terbiyesindeki faydaları onu pek çoq tüşündirdi. Bunlar balalarda biri-birine qarşı olğan arqadaşlıq, dostluq duyğularını işlete, onlarnı bir çoq yamanlıqlardan toqtata edi.

Fröbel Pestalotsiyniñ başlağan yolunıñ ne qadar doğru olğanını añlağan, Pestalotsiyge malik olğanından ötrü, İsviçreniñ ne qadar bahtlı olğanını sezgen edi. Fröbel bu usulnı bütün manasıyle öz memleketinde de taqip etmek qararınen İsviçreden Almaniyağa qayttı.

Yigirmi-otuz yıl qadar ocalıq etti. Balanıñ ruhunı, varlığını pek yahşı ögrendi. Ve eñ soñu, bütün yaşavını mektep zamanına qadar olğan balalarnıñ terbiyesine vaquf etip 1840-ncı yılda Plankenburgta ilk bala bağçasını açtı.

Evniñ ve qorantanıñ verip olamayacağı terbiyeni vermege çalışqan bala bağçaları bundan soñ Almaniyada pek çoq ziyadeleşti. Pestalotsiy İsviçre içün nasıl bir iş yapqan olsa, Fröbel de Almaniya içün aynı işni yaptı. Bu bağçalarda terbiye olunğan balalar biri-birilerini ve bütün insanlıqnı sevip çıqa ve ta küçük yaşlarından başlap öz küçlerinden faydalanmaqnı ögrene ediler.

Bugünki Almaniyanıñ sağlam, iş yapar ve tüşünmesini bilir evlâtlarınıñ ilk terbiye olunğan yerleri bu bala bağçalarıdır. Bu bağçalarnıñ balalarınıñ terbiyesi üzerine olğan tesirlerini sayıp bilmek mümkün dügüldir.

Bizde bala bağçaları

İki yıldan berli bizde de bala bağçaları lafı olup kele. Bu yolda memleketimizde tatarlardan eñ çoq malümatqa malik olğan Litvalı Ayşe hanım İshakovadır.

Aslında bugün Qırımda olğan üç-dört bala bağçasınıñ açılmasına sebepçi olğan da odır. Aqmescit bala bağçası keçen yıl açılsa da, bu yıl daha şindige qadar açılamadı. Menim tanış olğan bala bağçalarından eñ yahşısı Kefe bala bağçasıdır.

Kefe bala bağçasınıñ başında bu işte “ayrı bilgi — ehassıs” sahibi olğan Zinaida hanım Bakareviç buluna. Zinaida hanım Kiyev ocalar institutını bitirgenden soñ, Aqmescitteki yehudiy “Asrav yurtunda” dört-beş yıllar çalışqan ve soñra Kefedeki tatar bala bağçasını üstüne alğandır. Kendisi meslekniñ aşıqı, malümat sahibi bir hanımdır. Bala bağçalarını idare etken başlanğıç mekteplerini köçürmekten daha küçtir. Pek çoq bilgi ve pek çoq tecribe, sınav ve bilhassa aşq ister. Az bir tahsilden soñ ıptidaiy mektepte ocalıq etmek, zaruret halında belki mümkün olabilse de, bala bağçaları içün mutlaq ayrı bilgiçler, mütehassıslar kerektir.

Bizim yarıqlar arasından bir çoqları bizde daha henüz başlanğıç mektepleri yahşı qurulmağan bir zamanda, bala bağçaları ile oğraşmaqnıñ o qadar kerekli olmağanını aytsalar da, bu doğru dügüldir. Mektep zamanına qadar yahşı terbiye olunmağan bir balanıñ mektepteki terbiyesi içün üç-dört qat daha ziyade küç yıpratmaq kerektir.

Dereköy “Tirilik” cıyıntısı öz “Yol kitabında” ilk yapacağı işleri arasında bala bağçalarını keçirmekle pek büyük bir işke ilinmiş ola. Men onu bütün varlığımle hayırlar, ve üstün kelmesini Tañrıdan yalvarırım.

Ben bala bağçalarındaki oyun, muzıka ve anda yapılması kerek olğan işlernen bayağı oğraşqan edim. Almanlarnıñ bala edebiyatınen çoq meraqlandım. Qırımğa kelgenden soñ, Zinaida hanımnen körüşip onuñ yardımıyle “Bala bağçaları” adıyle bir kitapçıq yazdım. Bu kitapta bala bağçalarında oynacaq bala oyunlarından beş-on oyun ile bir çoq bala türküleri vardır. Bala bağçalarındaki muzıka terbiyesinde eñ başta milliy muzıkadan başlamaq kerek olğanı içün, bu türkülerniñ maqamlarından bir çoqlarını tatar avalarından aldım. Kefe ve Bağçasaray bala bağçalarında yapılğan sınavlarda bunlarnıñ pek faydalı olğanları körüle, yalıñız kâğıtnıñ soñ derece pahallığından ve matbaa işleriniñ küç olmasından ötrü, bunlarnı şindilik bastırıp olamayım. Bizde bala bağçalarınıñ azlığından, büyük masraflarle bastırılacaq bu kitapnıñ satılması ihtimalı da vardır. Çünki kitap — notaları ile birlikte basılacağı içün her halda ancaq belli bir boy halqlar içün keçecekdir.

Bala bağçalarından ve başlanğıç mekteplerniñ ilk sınıflarında küçük hikâyeçiklerniñ büyük bir yeri olğanından bir yaqtan da küçük bala hikâyeçikleri yazmağa çalışam, bunlardan iki hikâyeçik çıqtı. Bunuñ artından bunuñ kibi pek çoq hikâyeçikler daha çıqarmağa çalışacağım.

Basmahane işleri

Lâkin bütün bu işlerde eñ büyük müşkülât basmahane işindedir.

“Millet” basmahanesinde harf ve işçi yetişmiy. Qırımda da başqa basmahane yoq. Eskiden bir “Terciman” basmahanesi vardı. Şindi onuñ bir qısmı “Haq ses” gazetası içün alındı. Qalan bir qısmınıñ da göñülli ordu tarafından satın alınğanı aytıla. Bu haberniñ ne qadar doğru olğanını aytıp olamayım. Eger doğru olsa, bu bizim tatarlar içün pek acınıqlı bir hal olacaqtır. Qırımnıñ ilk tüşünce yaşavınıñ ocağı olğan “Terciman” basmahanesiniñ başqalarınıñ eline keçmesi bütün qırımlılar içün pek ayıp bir şey olacaqtır.

“Millet” basmahanesi bütün qırımtatarnıñ maneviy işini hazırlap olamay. Bizge mutlaq yahşı bir basmahane daha kerek. “Tirilik” cemiyetiniñ “Yol kitabı”nda bu yolda bazı qaydlar var. Meselâ, onuñ ikinci maddesiniñ bir parçasında şay denile: “Tatar milleti içün faydalı olan kitapları başqa tillerden tatarcaya tercime itmek ve yeñi kitaplar telif itmek, tatar ve rus tillerinde gazeta ve jurnallar neşir itmek…”. “Tirilik” bu sözlerni eger yalıñız “Yol kitabı”nı yaraştırmaq içün yazmağan olsa, bunlarnı meydanğa ketirmek içün, oña mutlaq bir basmahane quruştırmaq kerek olacaqtır. Çünki tatar tilinde jurnal ve başqa türlü kitaplar çıqarmaq başqa türlü mümkün olmayacaqtır.

Qırımda kitap soravı

Men “Tirilik”niñ kitap, jurnal ve toptan neşriyat soravını qorçalamasını da bala bağçaları qadar ehemmiyetli körem. Bugün qırımtatarnıñ öz ruhunı, öz yaşavını kösterecek kitapları pek az dep, sanki hiç yoq desek de olacaq. Beş-altı kitapnen bir milletniñ maneviy yaşavı hiç bir zaman kösterilmez. Mekteplerde oquta turğan yedi-sekiz kitabımız var. Onlarnıñ da yarısından çoğusı başqalarından alınıp ya olğanı kibi ve ya ki bir parça deñiştirüvnen bastırıla qoyulğan. Mektep sınıflarınıñ tışında olğan kitaplarımıznıñ sayısı on-on beşke ya vara, ya yoq. Men Qırımda basılğan bu soy kitaplarnı toplamaq istedim. Bütün oğraşuvlarıma [rağmen] bugün kitaphaneniñ bir köşesinde yahşı bir halda olacaq qadar kitap tapalmadım. İşte, bir de yarım yamalaq bir ya ki ikişer kitapçıq taşlağan kişilerniñ adları.

 Qırımnıñ kitap yazıcıları

            1. İsmail bek Gasprinskiy.

Merhumnıñ baştaları çıqarğan “Tonğuç”, “Işıq” ve başqa türlü adlı muvaqqat gazet kibi yazılarından ve bazı kiçkene kitapçıqlarından usul ve terbiyece artıq pek az qıymeti qalğan başlanğıç mekteplerine mahsus bir qaç kitaplarından başqa qırımtatar yaşavını kerçekten kösterecek kitapları olup-olmağanını bilmiymen. İsmail bek eñ ziyade büyük ideallarınıñ artından cuvura, qırımtatarnıñ aylançıqsız, doğrudan doğru olğan faydalarına pek az vaqıt taşlay edi. İsmail bekten müslüman dünyası pek çoq faydalandı. Lâkin qırımtatar, Qırım köylüsi onu añlap olamay. Bir adamdan qırq türlü iş beklemek de doğru dügül. İsmail bekin tutqan yolu belki pek büyük bir yol edi. Onu tarih pek çoq alqışlayacaqtır. Tek bir hususta tarih onu belki biraz muhakeme etecektir ki, o da onuñ özü büyük yollarda yürügen bir zamanda, bu tarafta yurtun küçük, faqat pek ehemmiyetli işleri içün çalışacaq adamlar hazırlamağandır. Men pek ziyade şaşam, nasıl ola da otuz beş-qırq yıllıq maneviy bir yaşavda bütün Qırımda başqa bir adam çıqup olamay. Her yaqtan eksiklikler içinde yaldağan ve yaşavını köçürgen tek bir adam olup qala! Bu halnıñ sebepleri ne edi? İsmail bekniñ pek küçlü miyi qatında başqa miylerniñ yiberip, coyulıp kitmesimi edi, yoqsa o devirge ait bizim bilmegen bir talay başqa sebeplerimi edi? Nasıl da olsa bunlarnı bugün menim çevirip olmaqlığım pek küç. Men, bu yolda hiç bir şey aytıp olamayım, ve bugün bunuñle oğraşmaqnı da zamansız körem. Yalıñız İsmail bekten söz açılğanda, bu yaqnı örtük keçmek de mümkün dügül. Men bu sefer onuñ çezilmesini ve Qırım uyanıqlıq devriniñ ilk qılavuzı olğan İsmail bekniñ bir yaşav kitabını yazmasını daha ziyade ehillerine taşlap keçem Qırımnıñ başqa yazıcılarına.

  1. Osman efendi Aqçoqraqlı.

Osman efendiniñ rus yazıcılarından Gogolden çevrilip 1903-te Peterburgda basılğan “Evlenmek” adlı bir kitabı ile “Qırım ğonceleri” adlı kene Sırtta basılğan ikinci bir kitabı vardır. Bunlardan birincisi temiz qırımtatar til pıtağında çevrilip yazılğandır, lâkin Osman efendi bu kitabında yahşı bir çeviriciden başqa, bir şey dügüldir. Zaten, bu kitabı Peterburgta basılğan ve anda dağılıp kitkendir. Qırım onu hiç körmegendir desek de caizdir. İkinci kitabına kelgende, Fatih efendi Kerimofın adına bağışlanğan bu kitap, eski, qarışıq bir türk-tatarca ile yazılğan, Osman efendiniñ özüniñ yapqan güzel, degerli resimleri ile donatılğandır. O kiçkene bir kitapçıqtır. Ve yazılarınıñ hepsi beş-on şiirden ibarettir. Qırım bu kitabını da körmegendir. Bu da Sırt tatarları arasında dağılıp kitkendir.

Osman efendi qırımlılar arasında miyinniy bilgi usulları ile terbiyelengen biricik kişilerdendir. Eñ çoq oğraşqan yaqları — tarih, filologiya ve ince sanatlardır. Bu yollarda o, pek degerli malümatqa maliktir, yalıñız özüniñ pek cesaretsiz ve ıntıluvsız olması, qırımtatarnıñ ondan faydalanmasına qora çeke. O, Qırımnı özüniñ degerli bilgilerinen yarıqlattırıp olamay, qırımtatar da onuñ miyinde saqlı yatqan bilgi yarıqlarını körüp alalmay. Qırım içün kerçekten pek qıymetli olğan bu zat bugün bir tilim ötmek içün oğraşmağa mecbur ola. Olduqça bay kitaphanesi çürüp kite, yazğan yazıları da çekmece köşelerinde dağılıp çüre. Men, bu satırlarnı yazğan zaman, bu pek acınıqlı halnıñ qarşısında sıtmalı yanıqlar keçirem. Ne aytmasını, qabahatını kimge yüklemesini bir türlü tabalmayman.

  1. Hüseyin efendi Tohtarğazı.

Bu efendiniñ Qarasuvda Rogannıñ tabaasında 1910-yılında[14] basılğan “Nale-i Qırım” adlı bir kitabı vardır. On altı yapraqnen sekiz parça şiirden ibaret olğan bu kiçkene kitapçıq qırımtatarın öz ruhundan çıqqan ve öz yaşavından bahs etken “Qırım ğonceleri”nden soñ — ilk eseridir. Hüseyin efendiniñ özü bir oca edi. Yalı boyunda ocalıq etken, ondan çöl yaqlarına almaşqan edi. O, tatarlarda olğan eksikliklerini, yamanlıqlarını duya ve buña qarşı yüreginden qopup kelgen teren vayvaldılarını, nalelerini işite edi. Hüseyin efendi yamanlıqlarğa qarşı yükselgen bu vayvaldılarnı milletine de işittirmek istegen ve “Qırımnıñ vayvaldısı” manasında olğan “Nale-i Qırım”nı yazıp çıqarğandı. “Nale-i Qırım” Qırımnıñ her yaqnı dolaştı. Bir çoq ince yüreklerde teren izler taşladı. Lâkin qırımtatarnıñ çoqluğı onu añlap olamağan edi. Milletniñ dertlerini özünde toplap bağırmaq istegen Hüseyin efendini qırımtatarı öz-özünen boğdu. Hüseyin efendiniñ bu “Nale-i Qırım”ından başqa yazılı qalğan eserleriniñ olup-olmağanını bilmiymen, onuñ eñ büyük eseri olaraq bir balaçığı qalğan edi. Bilmem o şindi qaydadır?

  1. Özenbaşlılar.

Babalı-oğullı iki Özenbaşlı qırımtatarına iki kitap taşlağandırlar. Baba Özenbaşlı — “Olacağa çare olmaz”, oğul Özenbaşlı — “Yıqıntılar astından”. Bunlardan ikincisi tiyatro biçiminde yazılğan ve qırımtatar yaşavınıñ bir devirden ekinci bir devirge keçkenini köstermege çalışqandır. Açıq tatarca yazılğan bu eser, Qırımda bir qaç kereler tiyatroğa qoyulğan ve muvaffaqiyet qazanğandır. Bunlarnıñ her ikisi de “Terciman” basmahanesinde basılğandır.

  1. Hasan-Sabri efendi Ayvazof.

Sabri efendi bir kitap yazıcısından ziyade bir gazet yazıcısıdır. Qırım onu bu yolda pek yahşı tanır. Lâkin bunuñle beraber onuñ basılğan iki kitabı da vardır. Bunlardan birisi 1907 senesinde Bakuda basılğan “Neden bu hala qaldıq?” adlı tiyatro biçiminde, ikincisi de orusçadan çevrilgen “Tayfun” adlı yaponlarnıñ Avrupada nasıl çalışqanlarını köstergen bir kitaptır. “Tayfun” — “Terciman” basmahanesinde basılğandır. Hasan-Sabri efendi bunda bir çeviriciden başqa bir şey dügüldir. “Neden bu hala qaldıq”qa kelgende ise, bu Qırımnıñ ilk ciddiy bir tiyatr kitabıdır. Bu kitapta, sahna yaqından qarağanda, pek çoq eksiklikler körünir. Uzundan uzun monoloğlar (teklafetüvler), qıbırdanuvsızlıq ve cansızlıq onu sahnağa qoymağa mümkün olmaycaq bir halına qoyğandır. Til yağından qarağanda ise, bu Osmanlı edebiyatından Namıq Kemal bek devriniñ pek yahşı bir örnegidir. Tatar tilinen onuñ arasında hiç bir bağ yoqtır. Onuñ qahramanları arasından Reşit bek orusça söylengen Said bekke qarşı “hürriyet-i kelâm”, “hürriyet-i içtima”, “hürriyet-i matbuat” sözlerini tatarca dep köstere ki, ve bunlarle türk tiliniñ baylığını isbat itmek istiy. Abdulvatan kibi qırımtatarnıñ bütün varlığını köstermek, temsil itmek istegen bir tatarnıñ ağzına öyle laflar qoyula ki, zavallı Hacı Abdulvatan aqay onlarnı Mekke-i Mükerremege varğanda, araplarnıñ ağzından bile işitmegendir. İşte, o kendi-kendine tüşüne: “Qırıma ait tarihlerimiz, avrupalılara satıldı, tabiy bilmezler (yaşlarğa) gençlerimiz! Bu hallara qalmaqlığımızın birinci sebebi Vatanımız naehillerin taht tasarruflarına keçmesi. İkincisi, aramızda medeniyet namına çürük tuhumlar ekilmesidir.

Vaqtaki, bir buçuq asırdan beri şule-i hayatımız sönmekle Vatanımıza ağalıq namıle bir çoq zatlar kelmege, Qırım baştan başa darlaşmağa başladı. İşte, Vatan onlarıñ küleryüzlerine, tatlı sözlerine qapıldılar… İçtimaiyet üzere ceryan idik, hayat ve maişetimizi vahşiyane bir hayat, bedeviyce bir ömür hesap iderek, bize medeniy bir maişet, parlaq bir hayat bermek içün şeherlerimizde, qasaba ve köylerimizde bir çoq qanunlar vaaz iderek, her sene virmek şartıyle her adamdan birer ruble virgü-yı şahs almağa başladılar.

Abdulvatan aqaynıñ bu añlatuvı üç-dört yapraq qadar uzanıp kitti. O, surin-i kürsüge çıqqan bir molla aqay qadar uzana. Lâkin bizim Qırım molla aqaylarınıñ bile işitmegen arapça sözlerini qamuslardan qıdırıqlap çıqara. Toyda özüni diñlegen köylü tatarlarğa añlata. Sabri efendiniñ özüniñ de degeni kibi, tatarlar össünler, çünki onu hiç de añlamaylar. Bu eser baştan soñuna qadar oqulıp çıqılacaq olsa, onuñ qırımtatar içün dügül, İstanbulnıñ Şinasi ve Kemal devrinde terbiye olunğan osmanlılar içün yazılğanı añlaşılır. Biz onda pek çoq arapça ve farsiy laflarğa rastkelirmiz, ve bunlardan pek çoqlarınıñ da yañlış ve ya ki uyğunsız yerlerde ustalıqsız qullanılğanı körünir. Onuñçün bu eser tüşüncesiniñ yahşıcalığına qaramay, qırımtatarı üzerine pek az esir taşlağandır. Hasan-Sabri efendi bu yolda pek ziyade mahdut idi. Çünki o devirde İstanbul kitaplarınen terbiye olunğanlarnıñ hepsinde bu soy bir hastalıq var edi. Sabri efendi özüni bu yuqucı hastalıqtan qurtaramağan edi.

  1. Hüseyin bek Bolatukof.

Yaş başınen bolşeviklerge qurban kitken Hüseyin efendiniñ “Fatma-Şerfe”, “Tecribelerim” ve “Qırım” adlı üç eseri vardır. Bunlardan ikisi manzume, birisi tiyatro biçiminde yazılğandır. Her üçü de soñ almaşınuv devrinde basılğandır. Büyük milliy bir ruhnen yazılğan, lâkin pek az ustalıq ve muvaffaqiyet köstergen bu eserler Hüseyin efendiden ileride büyük faydalar beklemek mümkün olğanını köstereler. Faqat, yazıq ki, qırımtatar özüniñ bu çalışqır oğlundan beklegen faydasını koramadı.

  1. Cemil efendi Kermençikli.

Cemil efendiniñ “Küçük dostlarıma” adlı kitabı balalar içün yazılğan ve almaşınuv zamanında “Qırım ocağı” basmahanesinde basılğandır. Bu, küçük şiirlerden ibarettir, tili açıq ve añlayışlıdır. Cemil efendiniñ bu basılğan eserinden başqa yazılğan daha pek çoq eserleri vardır. Lâkin onlar daha çıqmadılar.

  1. Abdulğafar Şerefeddin Muratof.

Bu efendiniñ “Ne içün çekişeler?” adlı orusçadan çevrilip yazılğan küçük bir kitapçığı ile “Bala yırları” adlı bir da şiir kitabı vardır. Bunlardan her ikisi de açıq ve añlayışlı bir tatarca ile yazılğandırlar. Abdulğafar efendi bir ocadır. Qırım ondan asıl mektep kitapları beklemektedir.

  1. Abdulhakim Hilmiy efendi

“Qırım tarihı” adlı bir tarih kitabı yazğandır. Bu kitap İstanbulda basılğandır. Bir usul, metod ile yazılmasa da, pek çoq çalışuvlarnıñ neticesinde meydanğa kelgen bu eserde, Qırım tarihına dair pek çoq malümat vardır.

  1. Cafer efendi Seyidahmet.

Cafer efendiniñ iki eseri vardır. Birincisi — tarihiy ve siyasiy, adı “Qamçı sultanatı”, ikincisi — edebiy, adı “Közyaşlar”dır. Bunlarnıñ her ikisi de İstanbulda basılğandır. “Közyaşlar” başta felyeton yerinde “Millet” gazetasında basılğan edi. Bu kitapta iki hikâyeçik vardır. Bunlardan eñ muvaffaqiyetlisi — “Milliy duyğu”dır. Cafer efendi bu eserinde milliy duyğunıñ neden ibaret olğanını pek açıq olaraq köstermege muvaffaq olğandır. Bunuñ büyük edebiy bir degeri vardır. İnsan onu ağlamadan oquyamaz.

  1. Hasan efendi Çergiyef.

Hasan efendiniñ basılğan tek iki küçük eserçigi vardır. Bunlarnıñ her ikisi de manzumedir. Birisi orusca harflerinen, orus istipdadı zamanında basılğan “İşit, mevta ne söyleyur?” adında, ikincisi de almaşınuv zamanında basılğan “Taqdir” adlıdır. Hasan efendiniñ basılmağan pek çoq qıymetli eserleri de vardır.

  1. Şakir efendi Aliyef.

Bu efendiniñ 1917-nci yılda Aqmescitteki “Qırım ocağı” basmahanesinde basılğan “Duyğularım” adlı otuz iki yapraqlı bir şiir kitapçığı vardır. Şiirleri tüzgün, açıq bir tilnen yazılğandır.

  1. “Uçqun” neşriyat cemiyeti.

Bağçasarayda birinci orus almaşınuvından soñ yasalğan bu cemiyet balalar içün kiçkene kitapçıqlar bastırmaqnı üstüne alğan edi. Orusçadan çevirip üç-dört dane qadar yufaq eserler bastırdı. Soñ, bilmem qaysı sebeplerden ötrü, dağılıp kitti. Başlağan işini pek az yapıp oldu. Bu cemiyette Celâl efendi Meyinof, Umer Sami efendi, Hüseyin efendi Baliçiyef, Yahya efendi Bayburtlı ve daha başqaları vardı. Bu kitaplardan şindi varmı, yoqmı, ehali tarafından rağbet kördümi, bilmiymen!..

İşte, közge körüneturğan Qırım kitap yazıcılarından ilk baqışta seçileturğan bunlardır. Bunlardan başqa bir de mektep kitapları yazğan altı-yedi efendi vardır ki, biz bu yazılarımızda onlarnı saymaqnı temelimizniñ tışında köremiz. Mektep tışında kitap yazıp çıqarğan bu efendilerden başqa, unutılıp qalğan bir qaç efendiler daha vardır, belki. Lâkin, menim şindi onlarnı qıdırıqlamağa vaqtım yoq. Onlarnı bizim “Añlav ve edebiyat tarihımız”nı yazacaq kişige taşlayman. Menim bunlarnen köstermek istegen şeyim — Qırımnıñ kitap (işi) yaqından qarağanda, ne qadar artta qalğanını köstermektir. Qırımda kitap soruvı daha bir ihtiyaç, bir kerek halına kirmegen ve kitaplarnıñ bir milletniñ yaşavı üzerine olğan tesiri añlaşılmağandır.

Bu yazğan yazıcılarımnıñ pek çoğu sağdırlar. Onlarnıñ hepsiniñ elinde yazılğan bir çoq kitapları var. Lâkin, onlar bir türlü bastırmaqnıñ çaresini tapamaylar. Bastıracaq kibi basmahane tapılmağanı kibi, bu işlerni üstüne alacaq yolbilir kitap alış-verişçileri de yoq. “Qırım kitap yurtu” mağazası bu işke başlamaq istiy, meydanğa bir qaç eserler de ketirdi. Lâkin bütün Qırımnıñ kitap ihtiyacı böyle bir mağazanen toldurılıp olmaz. Bunuñ içün daha pek çoq çalışuvlar kerek.

Kitap bastırmaq istegenler

Men bir qaç efendilerden mektüp alam, bunlar ellerinde yazılı olğan kitaplarını bastırmaq içün menden çare soraylar. Bir qaç danesi kitaplarını da yolladılar. Bunlarnıñ içinde pek degerlileri var. Lâkin basmahane yoqsullığı bütün bu kitaplarnıñ basılmayıp qaluvına sebep ola.

Milliy idare tarafından basmahane içün harf ısmarlağan edi. Lâkin şindige qadar kelmedi. Bunlar kelgence qadar, bütün bu kitaplarnı bastırmaq pek keç olacaq. Men özüm kiçkene kitapçıqlar bastırıp olam, lâkin büyük kitaplarnıñ basıluvı pek çoq küç ve pek çoq zamanğa mal ola.

“Tirilik” cemiyetiniñ üstüne tüşken borç

Men Dereköyni yazmağa başlağan zaman, Dereköyniñ yarıqlandırıcı bir tilek kütken yapuvlarınıñ (meseleleriniñ) arasından “Tirilik”ni alğan ve yaqında basılğan cıyıntınıñ “Yol kitabı”nda kösterilgen tileklerine köre, yapacağı işleriniñ ne qadar büyük ve ne qadar ehemmiyetli olğanını köstermek istegen edim. Bir halnıñ kerekligini ve ehemmiyetini kösterip olmaq içün ise, o halnı açıp, tiyiştiklep-yulqup köstermek kerek ola. Men de şay yapmağa tırıştım. Bala bağçaları sorğusına urulğan zaman, balanıñ ruhunı, varlığını, bala bağçalarınıñ tarihını, bizdeki halını köstermege mecbur oldum. Kitap, basmahane işine keçkende de şay.

Şindi men bütün bunlardan bir netice çıqarmaq istiymen ki, o da “Yol kitabı”nda bu ve daha buña oşağan sorğularğa degip, toqunıp keçken “Tirilik” cıyıntısınıñ eger sözüni ve aytqan lafını tutqan bir cıyıntı olsa, bu şeylerni közge alıp, oña köre çalışması kerek olğanını aytmaqtır. Men bu sorğularnı aqtarğanda, Dereköyniñ eskiden berli pek çoq şeyler yapakelmekte olğan cemiyet-i hayriye işini añmadım. Çünki bu işler cemiyet-i hayriye işinden ziyade yarıqlandırıcı bir tilek kütken ayrı bir cıyıntınıñ işidir. Men şay belliymen ki, bu iki cıyıntı biri-birine aksi olmayıp, birini tamamlayıcı birer cemiyettirler. Biriniñ çalışuv meydanı başqa, ötekiniñki daha başqadır. Onlarnıñ ikisi de tatarnıñ çıtırmanlıq basıp qalğan tarlasını temizlemektir. Lâkin biri bir yaqtan ve başqa aletlernen, ötekisi ise o bir yandan ve daha başqa aletlernen çalışırlar. Onlar bu çalışuvları arasında biri-birilerine qazma, kürek savuracaq dügül. Susağan zamanlarında gügümlerinde olğan suvdan uzatacaqlardır.

İnsanlarnıñ arasında iş bölünmesi (разделение труда) olğanı kibi, cıyıntılarınıñ arasında bulmaq kerektir. Bir kişi hem oca, hem alış-verişçi, hem terzi, hem ayaqqapçı olamaz. Olsa da, bunlarnıñ hiç birisinden hayır körmez. Cıyıntılar da şaydır. Onlardan da her biriniñ özüne köre birer tilegi vardır. Ve her cıyıntı bu belli tileginiñ artından kitip, onu meydanğa ketirmege çalışır. Bizde kişilerniñ arasında daha yahşı bir surette iş bölümi olmağanından, bunu cıyıntılardan kütmek doğru olamaz. Bizde şindige qadar yıltırap otırğan belli tilekli tek bir soy cıyıntılar var edi ki, o da “Haber” cemiyetleridir.

Men Dereköydeki “Tirilik” cıyıntısınıñ “Yol kitabı”nı körür-körmez, onda cemiyet-i hayriyelerden, qadın ve yaşlar komitetlerinden “Birlik” cemiyetlerinden başqa, ayrı bir tilek, ayrı bir yol körmek istedim. Onuñçün bunday ayrı bir yol kütmek istegen bir cıyıntınıñ qarşısında ne qadar büyük işler çıqqanını açmağa tırıştım. Meselâ, bugün “Tirilik” cıyıntı eger “Yol kitabı”ndaki yalıñız bala bağçalarınen, kitap ve basmahane işinen oğraşacaq olsa, qarşısında yuz yıllarce çalışacaq iş tapacaqtır.

Abibulla Odabaş

[1] bu yerde “söyler” sözü arap hurufatında “سه ولیه ر”, yani “sevliyer” kibi oqula. Sözniñ böyle yazılış şeklini qırımtatar edebiyat erbabı Hasan Çergeyevniñ 1909 senesi kiril hurufatıyle basqan “Eşit, mefta ne sevleyur” poemasında da rastketiremiz. “Sevleyur” sözü Qırımnıñ çöl şivesinden alınğandır / Пословицы, поговорки и приметы крымских татар, собранные Боданинским, Мартино и Мурасовым. (Под. ред. А.Н. Самойловича и П.А. Фалева. С предисловием П.А. Фалева) // ИТУАК. — 1915. — № 52. — С. 1-68. — T.K.
[2] arğımaq — eñ yahşı, cüyrük at. — H.O.
[3] yani evvel. — T.K.
[4] yani yaşavdan tış, yaşavnıñ üstünde. — T.K.
[5] kursistka — yüksek mektepte oquğan qız-şakird. — H.O.
[6] original metinde böyle: من عرف نفسه، فقط عرف ربه
[7] H. Odabaşnıñ bahs etken “Talim ve terbiye Syezdi” maqalesiniñ münderecesini teklif etemiz: “Qırım Maarif Nezaretiniñ daveti ile toplanmış talim ve terbiye Syezdi bir çoq qararlar çıqarup dağıldı. Syezdde tatarlardan Milliy Maarif müdirimiz ile Aqmescit ve Yalta zemstvolarından Maarif Şubeleriniñ müslüman qısmı müdirleri bulunıyurdı. Kefe, Közleve ve Or-Qapu uyezdlerinden tatar namına kimse kelmemiş idi.
Syezd umumiyetle çarizm devrinde olup keçen syezdleri hatıra ketiriyurdı. Dokladçılar maarif işlerini bütün manasıyle ruslıq noqta-i nazarından hal itmek isteyurlardı. Tabiy, Rusiye yeñiden ihya itmek hulyasıyle oğraşup devran rus ziyalılarınıñ bu hareketlerine taacip idilmez. Onlara başqa milletlerin intibahı ve milliy hareketleri hoş körülmeyecektir. Böyle yolsuz hareketlerin rusların ziyalı bir qısmı tarafından yapılmasına teessüf olunur. Virgü toplanırken, millet farqına baqılmadan toplanılıyur da, maarif büdjesiniñ sarfıyatına kelince, tatar milliy maarifi içün ayrı qararlar çıqarılur. Bu, elbette, tatarlar tarafından eyi körülmeyecektir.
İşte, Syezdin milliy maarifimize ne qadar soğuq baqtığını ve ne qadar adaletsiz hareket ittigini köstermek içün tatarlara taalluq iden bazı qararlarını yazup kiçecegim:
Şkolanıñ set “mektepler şebekesi”ne kirmiş bütün iptidaiy mekteplere maarif büdjesinden zemstvo ve şeher idareleri vastasıyle maarifniñ bir qısmı hükümet tarafından virilir, diye bir qarar qabul olunıyur.
Tatarlar vekilleri ise: “Bizim bu şebekeye kirmemiş milliy mekteplerimize de maarif büdjesinden tatar Milliy Maarif müdiriyetine para virilüb, onıñ vastasıyle sarf olunsun. Tatar milliy mektepleri maarif büdjesiniñ tatarlara isabet iden hissesinden mahrum bıraqmaq adaletsizlik olur” diye söylediler. Buña qarşı Yalta zemstvosı Maarif müdiri Jevrov:
“Tatar Maarif müdiriyeti tatar mekteplerini haqqıyle bir terbiye ocağı halına qoyamamış ve o mekteplerin hocaları şimdigi talim ve terbiye usullarından habersiz öz tabiri ile (surragat uçitelstvo)” diye tatar hocalarını tahqire qadar cesaret itti. Her ne qadar tatar vekilleri tatar mektepleri Maarif müdiriyeti tarafından islâh olunup, talim ve terbiyeye muvaffaq yeñi bir program ile idare olundığını, hocaları da Maarif müdiriyeti tarafından bilâ-imtihan tayin olunmış ve talim ve terbiyeden haberdar adamlar oldığını söyleseler de, Syezd ekseriyet ile milliy tatar mektepleri yalıñız din ilmi ile oquv ve yazı ögreten rusların eski “şkola gramota”ları tarzında bir mektep diye tanıdı. Bu kibi mekteplere hükümet tarafından yardım olaraq para virmek içün evvelce zemstvo ve şeher idareleri tarafından muvaqqat “Set şkola gramotı” namıyle ayrıca bir şeyge “set” yapılır soñra zemstvosı ve şeher idareleri bu kibi mektepler içün Maarif büdjesinden para alup yardım iderler. Faqat, bu kibi mekteplere yardım olaraq virilen para mektep şebekesine kirmiş iptidaiy mekteplerine nisbeten az viriliyur diye qabul olundı.
Mektebe qadar ve mektep harcında talim ve terbiye içün hükümet tarafından zemstvo ve şeher idarelerine yardım olaraq para virilmesi hususında bir qarar çıqarılıyur. Tatarlar ise yalıñız zemstvo ve şeher idarelerine degil, tatar Milliy Maarif müdiriyeti kibi maarif teşkilâtlarına da bu kibi yerlere sarf itmek içün hükümet tarafından para virilsun diye ilâve (popravka) yapmaq istedi ise de, red olundı.
Soñ tatar hocaları içün talim ve terbiye kursları açmaq meselesi müzakere olunıp, iki senelik talim ve terbiye kursı ile yazlıq qısa müddetli kurslar açılmasına qarar virildi. Kurs meselesi müzakere olunurken, Vilâyet Zemstvosı Maarif müdiri Volokdin cenapları tatarların üç darülmualliminleri var, bizim içün bir dane de yoq. Onlara bu da çoq diye qarşı söyleyur. Hem “tatarskoye seminariyesiniñ” qapusını her millete açıq itmek yahşı olur idi diye söz sırasında söyledi.
Tatarlar ise buña qarşı “ruslarda orta mektepler çoq, darülfunun da var. Bizim hocalara ihtiyacımız daha ziyade” diye cevap virdiler.
Dimek, gospodin Volokdin cenapları tatarların hükümet namına terbiye olunan birden bir seminariyasını da çoq körüyür. Şimdilik tatarskiy seminariyanı umumiyleştirmek meselesi açıq da qalsa da, ileride gospodin Volokdin ve kampaniyası sayesinde seminariya qapusınıñ her millete açılması ihtimalı vardır.
Soñra tatar balaları oquyan zemstvo ve şeher idareleri mekteplerniñ talim ve terbiye cehetlerine müdahale itmek hatta Milliy Maarif müdiriyetine de virilmeli diye Syezdde olan tatarlar tarafından bir madde teklif olunsa da, red idildi. Yalıñız bu haq milliy idare masrafı içün yardım viren mekteplere virilmesi mümkün diye qarar virildi.
Eñ soñında Syezd Maarif Nezareti nezdinde bir maarif Şurası teşkil itmege qarar viriliyur. Şura heyeti şu adamlardan ibaret olacaq:
“Maarif Naziri ile Kantselâriya müdiri krayevoy inspektorlar (Syezdde inspektorlıq ihdasına qarar virilmiş idi) vilâyet zemstvosı ve Uprava reisleri, ve yahut azalarından biri. Zemstvo ve şeher idareleri azalarından intihaple birer dane, zemstvo ve şeher idareleriniñ umumiy ve müslüman qısmı Maarif müdirleri, mekteplerden Hocalar İttifaqı Cemiyeti tarafından intihap olunmış altı vekil, darülfunundan bir dane.
Ayşe hanım, tatar hocalarından da Şurada bir qaç vekil olsun, diye bir teklifte bulundı ise de, tatar hocaları Umumqırım Hocaları İttifaqı Cemiyeti ile beraber saylarlar diye red idildi.
Syezd pek eski bir yol tuttı sanki, inqilâba qadar olduğı kibi, bütün maarifiy bir gürühin inhisarı altına almaq istedi. Qırımda olan başqa teşkilâtlar ile hesaplaşmayı unuttı. Bizim Maarif müdiriyetine ehemmiyet bile virmedi.” (Ş. Vahit. Talim ve terbiye Syezdi // Millet. — 1919. — № 19. — Yanvar 23.). — T.K.
[8] rus. rehin. — T.K.
[9] rus. faizini. — T.K.
[10] rus. çıqışlarnen, nutuqlarnen. — T.K.
[11] Friedrich Wilhelm August Fröbel. — T.K.
[12] Johann Heinrich Pestaloci.— T.K.
[13] arap hurufatında: جنارکله. — T.K.
[14] Metinde arap raqamları ile ٩۸١٠ senesi olaraq yazıla

Об авторе

Таир Керимов

Таир Керимов

Оставить комментарий