Arhiv fondları Devletidaresi Tasil ve pedagogika Ruhiyat

Bizdeki ocalarnıñ halı  

  1. — № 52. — Mart 5.

Keçen künki bir maqalemizde zemstvolar tarafından kelecek yıl açılmasına qarar verilgen mekteplerge oca tapıştırmaq sorğusını qarmalağan edik. Bugünki planlarımda ise, olğan mekteplerdeki ocalarnıñ halını biraz köz ögüne ketirmek istiymen.

Bizde başlanğıç mektepleri köçürilüv yaqından dört qazıqqa baylıdır. Birincisi — hükümetke, yani ministerstvoğa, ikincisi — zemstvolarğa, üçüncisi — milliy idarege, dörtüncisi ise, cemaatqa.

Bunlardan ilk ikisi muharebe zamanına qadar öz idareleri astında olğan mektep ve ocalarını, keçinip olacaq bir surette, köçürip olur ediler. Lâkin cenk her şeyde olğanıday, onlarnıñ idarelerini de bozdı. Evvelce belli bir miqdarda bir aylıq alğan, yatacaq yeri ve yaqacağı nesin[1] olunğan bir oca başqa bir şey tüşünmeyip tek öz işinen oğraşıp olur edi. Cenk ise bu belli miqdarnı belgisiz bir halına qoydı. Para qıymetiniñ kün künden eksilüvi, ortada olğan mallarnıñ yavaş-yavaş yoğaluvı belli bir aylıqnen her şeyi ölçelip biçilgen bir tarzda devam etken ocalarnıñ keçinişini küçleştirdi. Bundan bir ay evvelsi üç-dört yuz kümüşke keçinip olğan bir kişilik bugün bu paranen keçinmesi mümkün dügüldir. Çünki bir ay evvelsi şekerniñ funtı, meselâ, sekiz kümüş olsa, bugün yigirmi kümüşke çıqtı. Her şey de buña köre… Ana, bu sebepten bütün aylıqnen çalışqan memurlar kibi, ocalarnıñ yaşavı da pek yaman bir halda buluna. Bu halğa qarşı hükümet ve zemstvolar öz idareleri arasında tapılğan ocalarğa mümkün olğanı qadar, başqa türlü yaqlardan yardım etmege çalışmaq kerektirler. Paranıñ yaşav ve keçiniş içün kerçekten bir deñiş vastası olmağanı añlaşılğandan soñ, kerek başqa çareler tapmağa.

Maddiy cihetten çalışıcı halqnen alış-verişçiler eşyanıñ degeri deñişken sayın öz çalışuv ve ya ki sanuv haqlarını da deñiştire bereler. Bir faytoncı bugün seferine beş kümüş alsa, ikinci künü evvelden putını qırq kümüşke alğan cılapnıñ, bugün altmış kümüşke çıqqanına sebep kösterip, yedi kümüş alıp ola. Lâkin bir oca ve ya ki bir memur şay dügül. Onlarnıñ aylıqları tek bir yıldan bir yılğa tayin olunğanından, onlar öz çalışuvları içün olğan qıymetni arttırıp olamaylar. Bir oca işiniñ degeri deñişken sayın çalışuvına qarşı verilgen qıymetini deñiştirecegine keçinişin biçimini türlendirmege mecbur ola. Meselâ, bugün yarım kesek şekernen çay içken bir oca yarın bir çerik keseknen, daha o bir kün hiç kesek şekernen çay içmege mecbur qala. Bu ise onlarnıñ vazifelerini keregi kibi yapmamalarına, yaşavlarınıñ bozulmasına sebep ola.

Ana, bu yaqlarnı közge alğan bir çoq padişalıqlar özleriniñ memurlarına para dügül, eşya vermektedirler. Lâkin bu hal bizim Qırım hükümetinde daha keregi kibi, yoluna qoyulıp olamadı ve qoyulmasınıñ da ihtimalı da pek azdır.

Bunuñçün hükümet ve zemstvolar tarafından köçürilgen bütün memurlar kibi, ocalar da pek büyük zahmet çekmektedirler.

Kelecek oquv devresi içün zemstvolar tarafından açılacaq başlanğıç tatar mektepleriniñ ocalarına 650 kümüş aylıq verilecegi ilân etildi. Bu para milliy idare ve bir çoq yerlerdeki cemaat tarafından köçürilgen mektep ocalarınıñ aylığından heman bir qat ziyadedir.

Buña qarap işitkenimizge köre, milliy idare tarafından büyük milliy bir ğaye neticesinde açılğan mekteplerniñ ocaları zemstvo idaresine keçmek istiy ekenler. Bu ocalarnıñ bu yolda bugünlik haqları vardır. Lâkin eger işini temelinden tüşünecek olsaq, onlarnıñ bu hususta eñ çoq tüşünmege mecbur olduqları keçiniş yaqından da qazanmağanlarını körecekmiz. Çünki bu kitişinen kitecek olsa, bugün içün bayağı bir şey olaraq körüngen bir 650 kümüşniñ bundan altı ay soñ hiç bir şey olacağına hiç şüphe yoqtır. Halbu ki bu işte tüşünilecek başqa bir yaq daha vardır ki, o da milliy idareniñ açqan mektepleriniñ, tatarlarnıñ faydası toqtamasından, mutlaq milliy idarede qalması lüzümidir. Hiç şüphesiz, milliy idare bir yolda kerek olğan yaqlarnı özü tüşünecektir. Lâkin onuñ başında olğan dalğalarnı közge alıp bu yolda bütün tatarlarnıñ da tüşünmesi kerektir. Men bu yolda şay tüşünem:

Milliy idare öz işlerini tam bir sırasına qoyğance qadar, onuñ idaresi astında olup idareler keregi kibi temin olunamağan mektep ocalarına mektepke qatnağan balalarınıñ babaları her ay belli bir miqdarda yardım etmeli ve bu belli miqdarnı, zamannıñ kitişine köre, her ay deñiştirmelidirler.

Men bu yolda cemaatqa bu yaqlarnı añlatmaq içün ocalarnıñ özleriniñ ve her yaqta teşkil olunğan qorçalav (himaye) cemiyetleriniñ nazar diqqatlarını celp etermen.

Abibulla Odabaş

[1] arap hurufatında: نأسین. — T.K.

Об авторе

Таир Керимов

Таир Керимов

Оставить комментарий