Детская литература История Литературоведение Образование и педагогика

Абибулла Одабаш. Яш татарда окъув  

Акъмесджитте дёрт-беш юз талебени багърына басып онларны илим ашларынен беслеген орус /рус/ гимназияларындан бирисининъ кениш къапулары ачылды. Сабахтан берли огърашкъан талебелер, балкъуртлары киби, вызылдап чыкъмагъа башладылар. Онлардан хэр бири махалледешлеринен топ-топ олып, чешит тюрлю тарафларгъа ёнеле[1], озь араларында сёйлешип[2] кулюше эдилер. Талебелерин хэман хэписи чыкъып биткенден сонъ, къапуда чырайы къачыкъ, индже ве арыкъ бир яш корюнди. О чекинип къапудан тышарыгъа бакъты. Лякин чыкъмадан къоркъкъан киби, кене артына къайтып индже, эски буджагининъ /пиджакнынъ/ якъасыны бойнуна котерди. Эскиликтен ханги[3] тюсте олгъаны белли олмагъан гимназист фуражкасыны къулакъларына басты. Китапларыны къолтугъынынъ тюбюне ерлештиргенинден, эллерини де шалварынынъ джебине сокъкъандан сонъ хэндектен[4] сычраяджакъ ат киби топланып бюрюшти, сыкъ-сыкъ адымларле къапудан чыкъып кетти.

Бугунь хава пек сувукъ эди. Салгъырда сувлар бузлагъан, орталыкъ къатып къуругъан эди. Юрюгенде ерлер чытырдай, тереклерин бузлагъан путакълары /пытакълары/ арасында къатты, сувукъ еллер дувулдай, шувулдай эди.

Гимназия къапуларыны къапатмакъ ичюн беклеп отургъан къапуджы Василь энъ сонъ чыкъкъан арыкъ гимназистын артындан бакъып бир якътан къапуларны къапата, бир якътан да мырылдана эди.

  • Ама да къуджур /худжур/ адам!.. Устюнде урбасы, аягъында аякъкъабысы /аякъкъабы/ ёкъ, кене де окъумакъ истей? Эскиден татарларда бунынъ киби адамлар хич де корюнмей эди!.. Айткъанларына коре, онынъ пек бай акърабалары олса да, бунъа хич де ярдым этмей экенлер…

Василь узакътан къалтырап кеткен яшнынъ артындан бир даха бакъып:

  • Бунынъ кибилерине инсан бир тарафтан ачувлана, бир тарафдан да аджына! Бугунь оны чагъырып бир чай ичирдим, севинип, дуа этип талагъы[5] къанды, заваллынынъ! – деди, сонъ элини саллап, лякин, не керек экен онъа окъумакъ, койлерине кетип тютюн сачса, яхут мында бир чиберекчи тюкяны ачса, бундан даха рахат олур эди… – деди.

Къапуджы Василин сёйлендиги бу яш дёрт-беш юз орус /рус/ гимназистининъ арасында тек бир татар талебеси олан /олгъан/ Ибрахим эфенди эди. Онынъ гимназиядан чыкъкъандан сонъ, башкъалары киби кетеджек белли бир ери ёкъ эди. Шехэрин узакъ махаллелеринден биринде туткъан одасында исе атеш, ярыкъ олмагъаны киби, айлыгъыны вакътында верамагъанындан долайы, хозяйкасындан рахатлыгъы да ёкъ эди.

Бир къач вакъытлар хич бир макъсатсыз бир чокъ джадделерни[6] долашкъандан сонъ, кендисининъ пек зияде ушюгенини, къулакъларынынъ чымырдамакъта олгъаныны дуйгъан Ибрахим эфенди аджеле адымларле Дворянский джаддеге догъру юрюмеге башлады. О бунынъ киби сувукъ хаваларда бу джаддеде булунгъан «Просвещение» китапханесине варып джылына[7] ве эксери заман дерслерини де анда хазырлай эди. О бугунь де бу китапханеге варып кирди. Собанынъ булундыгъы дуварлардан бирисининъ янына таба отурды. Китапларындан бирисини ачып окъумагъа башлады. Лякин онынъ сабахтан берли ёрулгъан къафасы[8] окъугъанындан бир шей анълаяджакъ бир халда дегиль эди. Бундан башкъа бугуньки сувукъ, онъа о къадар тесир эткен эди ки, оданынъ олдыкъча сыджакълыгъына къарамай[9], о хич бир тюрлю ысынамай[10] эди. Дигер тарафтан онынъ мидеси[11] де бутюн азаплар ичинде эди. Сабахлейин шекерсиз чайле къапындыгъы бир парча тюрю отьмектен ве гимназияда къапуджы Василин вердиги бир эки ысыткен чайдан башкъа о бугунь хич бир шей ашамагъан эди.

Ибрахим эфенди бу йыл гимназиянынъ единджи сыныфында окъуй эди. Шинди бу китапханенинъ бир кошесинде сувукъ ве ачлыкътан чекиштиги бу заманда онынъ козюнинъ огюнден еди-секиз йыллыкъ агъыр ве сыкъынтылы окъув яшавынынъ бутюн девирлери келип кече эди!

О баба ве дайыларынынъ сёгюшлерине бакъмайып онлардан гизли оларакъ Акъмесджитке кельген, бир якътан богъазыны кечиндирмеге чалышмакъле берабер, дигер якътан да огърашып Акъмесджитте ресмий гимназиягъа кирген эди. Хэр не къадар башталары разы олмаса да, сонърадан бабасы онъа озь сагълыгъында, насыл да олса, бираз ярдым эте эди. Лякин онынъ ольмесинден сонъ, Ибрахим эфенди озь богъазыны тамамыле озю кечиндирип окъумагъа меджбур олгъан эди. Бу мушкуль яшавда о пек чокъ агъыр корюнишлер къаршында къалгъан, пек чокъ тазир[12] ве сёгюшлер ашагъан эди. Лякин окъув ёлунда хэр ишни сёзюне алдыргъанындан о бунларын хич бирисине къулакъ асмайып сувукътан бир тилим отьмек чыкъаджакъ хэр шейге сарыла, кендисине бираз ярдым этеджегине козь батырдыгъы хэр кишиден чешит васталарле пара тиленмектен артта къалмай эди.

О бунъа о къадар алышкъан эди ки, аркъадашларындан пек чогъу оны иззет нефисинъе малынъ олмамакъле къабахатласалар да, о бунларгъа да къулакъ асмай, туткъан ёлунда яйылмаз ве усанмаз бир халда кете эди. Лякин бу йыл орталыкънынъ пек зияде пахалылыгъындан /паалылыкътан/ ве эвельден онъа ярдым эткен кишилеринден ялынъыз, эвельки хэсапларле ярдым корьдигинден долайы, о пек чокъ сыкъынтылар чеке, пек чокъ куньлер ач къала эди. Хатта кимерде онынъ акъылындан кендиси ичюн маддий джехэттен джехэннем азапларындан даха зияде сыкъынтылы олгъан бу окъув яшавыны ташлап, дигер татар гимназист аркъадашларынынъ яптыгъы киби алыш-веришке, ве яхут башкъа бир ишке киришмек фикирлери де келип кече эди. Лякин о бунынъ киби тюшюнджелерни дерхал[13] ене ве китапларын тюрлю япракълары арасында булдыгъы маневий гъыдаларын кучюле кене эски ёлуна къайта эди.

Лякин узун замандан берли девам эткен бу агъыр яшав онынъ яш вуджудына буюк, дерен тамгъалар ташлагъан, чырайны къачырып, козьлерининъ ярыгъыны алгъан эди.

О кунь китапхане кошесинде отурып бу эзиджи яшавын – бутюн дал-путакъларыны /пытакъларыны/ козю огюнден кечирген Ибрахим эфенди, бош миденинъ[14] зорламасыле ёргъун бир халда аякъкъа турды. Яваш адымларле къапудан чыкъты. О хэм кете, хэм де «Къайда варайым Раббим, бу заваллы миденинъ ихтияджыны насыл деф этейим[15]?» – деп тюшюне эди.

Ибрахим эфенди этрафына бакъынды. Озь-озюни баштан ашагъы бир созып чыкъты. Онынъ устюнде сатылып бир фунт отьмек кетиреджек хич бир шиси /шейи/ ёкъ эди. Къолтугъынынъ астындаки китаплары козюне илишти. Онынъ акъылына бирден-бирге, озь яшавы къадар севдиги ве бинъ тюрлю захметлерле эльде этдиги китапларыны сатмакъ меселеси кельди. Лякин онынъ виджданы бунъа бир тюрлю разы олмай ве бойле бир фикирин эсине тюшкенине джаны сыкъыла эди. Беш-он дакъикъа къадар бу тюшюнджелерле къавгъалашып джадделерде[16] долашды ве энъ сонъу озюни эски китапчы тюкянынынъ огюнде корьди. Тюкян къапалы эди. Ибрахим эфенди буюк бир джинаеттен къуртулгъан бир киши киби, чалт-чалт[17] бу джаддеден узакълашты. Онынъ артыкъ баш ураджакъ бир ери къалмагъан эди. Тюшюнмексизин Севастополь джаддесине догъру ёнельди…

****

Миллет къахвесининъ[18] бутюн устулларыны /отургъычларыны/ татар акъайлары чурмалап /чырмалап/ алгъан эди, онларнынъ арасында пек чокъ миллий бет ве токъ къурсакъ татар байлары булунып бинълер, юз бинълер узерине лаф эте, тойда ве рестаранларда кечирген яшавларыны макътанып, къопайып айта, сёйлешип кулюше эдилер.

Ибрахим эфенди къахвеге /русча: кафеге/ кирди. Бутюн устулларны /отургъычларны/ бир козьден кечиргенден сонъ, кендиси киби башкъа бир талебенинъ отурдыгъы бир устулгъа догъру ёнельди. Бу талебе онынъ достларындан ве халдашларындан бириси эди. О Ибрахим эфендининъ кельгенини корьгени киби аякъкъа турды ве оны бир кошеге чекип:

  • Аркъадаш, – деди, эки-учь сааттан берли сени беклиймен /беклейим/. Дёрт куньдир, адамакъыллы бир аш ашагъаным ёкъ. Ёкъмы бир къач кумюшлеринъ?..

Ибрахим буюк бир умютле якълашдыгъы бу аркъадашынынъ озюнден даха фена бир халда олгъаныны корьгени киби къаны башына сычрады, тили курмелешти ве хич бир шей айтмадан аркъадашнынъ элини сыкъып къапугъа догъру илериледи, къапу янындаки устуллардан бирисининъ башына отургъан токъ къурсакъ байлардан бириси Ибрахим эфендиге айланып:

  • Эй, сохта, кельсе мында бираз! Кель, айт, бакъайыкъ, бугунь гъазеталар не яза? – деди.

Башкъа бир заман олгъан олса, Ибрахим эфенди озь иши ичюн керек олгъан бир хаберни анъламакъ ичюн, буюк бир атф эткен[19] киби, бир чай ысмарлайджакъ олгъан бу байгъа якълашыр, бильгенине коре, онъа бир шейлер анълатыр эди. Лякин о шинди пек сыкъынтылы, пек агъыр тюшюнджелерин астында эзиле эди, токъ къурсакъ байгъа тахкъиране, ашагъылайыджы[20] бир козь этти ве хич бир шей айтмадан къапудан чыкъып кетти.

Бир тарафтан сувукъ ве ачлыкъ, дигер тарафтан исе ачувлы къара тюшюнджелер Ибрахим эфендини хасталаткъан эдилер.

О шинди ушюмей, бутюн вуджудынынъ буюк бир яныкъ ичинде олгъаныны дуя эди. Мийинде артыкъ бир шей тюшюнеджек такъат къалмагъан эди, сезиксиз бир суретте отургъан одасынынъ булундыгъы махаллесине догъру юрюмеге башлады. Онынъ аякълары къалтырай эди…

Ёлдан араба иле кечкен зенгин дайыларындан бириси онынъ сувукъ ве къара килитлерин арасындан бу суретле кетишини корьген эди. Лякин корьмемезликке урып башыны башкъа бир якъкъа чевирди. Онынъ аджеле иши вар эди. Чюнки тойгъа кетмеге ашыкъа эди.

Ибрахим эфендининъ тамамыле хаста бир халда кельгенини корьген урус хозяйкасы оны аджыды. Шу саат самовар къурып верди, бир тилим отьмек де кетирди.

Ибрахим эфендининъ аякъта тураджакъ халы ёкъ эди. Чыплакъ ве сувукъ одасынынъ къатты тёшегине йыкъылды.

О керчекден ве пек зияде хаста бир халда эди. Бу суретле кечириледжек даха бир куннинъ онынъ яш омюринде сонъки бир кунь оладжагъыны анълады. Яш юрегини бутюн сафлыкъ ве темизлиги иле буюк Танъранынъ дергях-и иззетине[21] чевирди, онынъ азимет[22] ве буюклигини анъламакъ ве заваллы миллетининъ темиз ве догъру бир яшавгъа кирмеси ёлунда чалышмакъ ичюн, сонъ кучюне къадар огъраштыгъы бу окъув яшавында бельки бильмеерек япдыгъы гуняхларынынъ багъышланмасы ичюн дерюн-и дильден[23] дуалар этти. Нихает, топлая бильдиги энъ сонъ кучю иле «Шай да бу дюньяйы терк эттиги суретте китапларынынъ аркъадашларына верильмесини» язып ташлады.

Там бу гедже эди ки, Акъмесджидин белли тойларындан бирисинде беш-он бинъ рублелик къадар шарап, ракъы ичкенден сонъ, бир чокъ татар акъайлары бир талай бинъликлерни сигъара япып ичкен, бир талайларыны йыртып аткъан ве акъ танъларгъа къадар чалып чыкъкъан усталарнынъ бутюн чалгъыларны да урып къыргъандан ве озьлерини де яхшы атып котеклегенден сонъ, озь араларында да къавхалашып /къавгъалашып/ пычакълашкъан эдилер.

Алынгъан хаберлер, бу гедже онлардан бирисининъ олип кеткенини де бильдире.

Кимге фатиха.

 

  • Одабаш А. (Чатыртавлы). Татарда окъув. – Акъмесджит: Миллет басма-ханеси, 1920. – 26с. – С. 11-19.
[1] Ёнельмек – чыкъмакъ, джонемек, ёлланмакъ (направиться)
[2] Сёйлешмек – лаф этмек, къонушмакъ, бахс этмек
[3] Ханги – насыл, къайсы
[4] Хэндек – арыкъ, канал
[5] Талакъ – селезёнка
[6] Джадде – кенъ ёл (проспект)
[7] Джыланмакъ – къызынмакъ
[8] Къафа – баш
[9] Къарамакъ – бакъмакъ, козь этмек, сейир этмек
[10] Ысынмакъ – къызынмакъ, джылланмакъ
[11] Миде – аш къазан (русча: желудок)
[12] Тазир – насиат, тенби
[13] Дерхал – тез, шу дакъкъасы
[14] Миде – ашкъазан (русча: желудок)
[15] Деф етмек – ёкъ этмек
[16] Джадде – кенъ ёл (русча: проспект)
[17] Чалт-чалт – тез-тез
[18] Къахве – къаве
[19] Атф этмек – метинде: дикъкъат этмек
[20] Ашагъылайыджы – тахкиране
[21] Танърынынъ дергях-и иззети – Танърынынъ къаты
[22] Азимет – буюклик, улулыкъ (русча: величие)
[23] Дерюн-и дильден – гонъюльден

Об авторе

Таир Керимов

Таир Керимов

Оставить комментарий