Детская литература Литературоведение

Абибулла Одабаш. Унутмайджакъ

  • Хабер кельгенми?
  • Эбет, кельген. Отьмек опейим, кельген!
  • Ким айтты?
  • Мына шимди Мурат агъам кельди, о айта.
  • Сонъ, сонъ не деди я? Аладжакъ олгъанлармы?
  • Олгъанлар, озю баргъан. Мектепнинъ башынен корюшкен.
  • Не дегенлер, алырмыз дегенлерми, чалт[1] айтса шуны!
  • Айтам я, акъыз, алыныр, кетиринъиз балаларны дегенлер, кетемиз, кете!
  • Айда, балам, айда! Кетеджекмиз, кетеджек?!.

Азбарда бир тарафтан тавукълар къакъылдаша, о бир тарафтан чубар копек исе бир шейге авулдай. Кечен /кечкен/ къыштан зорнен къуртулып чыкъкъан кесик къулакъ мышыкъ да кунеште чувакълай.

Эминен Эсма чувулдаша, эллерини бири-бирине ура, сычраша, бир аякълы курсюде[2] айланалар. Онларнынъ козьлеринден севинч атешлери учуша, къуванчларындан не япаджакъларыны бильмейлер.

Къартбабай эв дуварынынъ астында чубугъыны иче, къартанай да исе сылакъ эллеринен фурун огюнде армут ярып отура.

Тамам бу арада аятта ельбешикте (1) юкъламакъта олгъан бала, индже кийик-кийик агълап къычырмагъа башлады.

  • Джаным, бу балагъа да не олду я, даха шимди юкълагъан эди, – дей къартбабай агъызындан чубугъыны ташлап. Вар бакъчы шуны, эв!

Къартанай къыбырдана элини ерге къойып даянып тураджакъ ола. Тураялмай, ынъырдана.

  • Джаным, бу топчукъларгъа да не олды?

Къартбабай сакъалынен къаршыда тек /бир/ аякъ устюне сычрагъан Эсманы косьтере.

  • Баланы да уяндырдылар, зиль киби багъырышалар! Бала дегиль, ольген адам биле уянаджакъ!
  • Баладыр онлар, бир шейге севингендирлер. Къартбабай башыны саллай. О бир шейни анъламай.
  • Амма, эв, бизим Эсмачыкъ бундай севинмей, кульмей тургъан. Баба-анасы ольгенден берли мен онынъ даха бу киби къувангъаныны корьмеген эдим.

Билял бешигини саллап вайвалдай, даха зияде къычкъырмагъа башлай. Къартбабайнен къартанай рахатсызланалар, къартанай багъыра:

  • Акъыз, Эсма, не япасынъ шу сен анда? Эшитмейсинъми, вар баланы бакъ!

Эсма эшитмей, онлар ойнай къычкъыршалар. Къартбабай къартанайнынъ омузыны тюрте.

  • Эв, бу оксюз бала керчектен къуванмай тургъан. Быракъ оны ойнасын. Хайды биз варып бакъайыкъ.

Эки къарт ынъырдашып тураджакъ олалар. Бир-бирлерине даянмагъа огърашалар.

  • Ах, Яраббим, тизде де такъат къалмагъан ке-е!

Онлар чокъ чалт турамайлар. Онлардан девир кечкен. О бир тарафта Эсманен Эмине кучьлерини къайда къоймасыны бильмейлер. Онлар бинъ тюрлю къыбырданувлар япа, ойнаша, сычрашалар. Эсма Эминеге бир шейлер айта. Эмине башыны, эллерини, аякъларыны ойната…

  • Анда чокъ къызлар вар, дейлер.
  • Оджалар котеклейлерми экен?
  • Ёкъ, анда оджалар да балаларнен берабер ойнар.
  • Вай, не яхшы, хайда, балам, хайда!

Билял богъуладжакъ киби къычыра. Элини, аягъыны къыбырдата, агълай, агълай… Бу арада азбарнынъ кочюрме къапусындан ичери Яшар дуду абла кире. О, бир сание къадар ойнашкъан Эсманен Эминенинъ сеслерини динълей, ынъырдап тура яткъан къартларны сече, агълаяткъан баланы коре. Сонъ бирден-бирге окъ киби, дувлап Эсманынъ устюне джуре /юре/.

  • Ой, якъмада янкъаралар чыкъсын, кяфирнинъ асрагъан баласы! Эки козюнъ кёр олсун, кормейсинъми о агълагъан баланы. Мен сени не ичюн беслейим я, домуз?!.

Къартанайнен къартбабай олгъан алларында бузлап къалалар. Онларда чырай денъише. Къартанайнынъ эллери даха зияде титрей. Эсманынъ козьлери айлана, юреги къалтырай, чырайы ап-акъ кесиле. Эмине исе, къачып кете.

Эсма тына, индемей. Яшар дудунынъ чеккелемелери астында башыны анда-мында саллата, къаргъышларыны динълей.

  • Сени киби сюратсыз бейнаспер[3] да я, ичериде баланъ къатып къалсын да, бу онъмайджакъ мында эшек киби, сычракълап ойнасын! Къайдан кельди санъа бу гурьлюк? Бу эксикди. Сен неге тансыкъсынъ манъа я? Нечюн отьмек берем мен санъа?!. Ана-бабанънынъ артына кет, огъурсыз! Ашагъан ашынъ богъазынъда къалсын да тыйылып[4] оль! Мына санъа, мына санъа!

Билял о бир якътан агълай, йыртыла эди. Яшар дуду оны эшитмей. Эсманынъ сачларындан чеке, бетини шамарлай эди.

Эсма хэр заман котек ашагъанда, агълар ялварыр, Яшар дудунынъ аякъларына къапаныр эди. Бу сефер онынъ козьлеринден яш чыкъмады, ялвармады. Богъукъ сеслернен, ачувнен айтты:

  • Токъта сен, бир къач куньден кетеджегим… къуртулырым.
  • Бакъчы, бакъчы даха сёз де къайтара, домуз, бабанънынъ артына кет, мен санъа косьтеририм кетеджек ерини! Корьдинъми лафыны? Оксюз бала, бесле де агъызынъ-бурнынъ къан толсун!

Къартбабайнен къартанай къалтырайлар, сабырлары тюкене[5]. Къартанай:

  • Ах, Яраббим, козюм корьмесин, сен меним джанымы ал, – деп титрек адымларынен баланынъ янына кете. Къартбабай исе, сонъ эрлик[6], бабалыкъ кучюни топлап Яшар дудугъа догъру ёнеле.
  • Эй, келин, акъыз! Не урасынъ я о баланы! – дей, къалтырай, Яшар дудуны токътатаджакъ ола. Бу Яшар дудуны даха чокъ ачувландыра, о къычкъыра, багъыра Эсманы даха зияде тюрткелей.

Къартанай Билялны токътаталмай, онынъ вайвалтысы даха зияде котериле. Азбарда тавукълар ушкюнелер,[7] копек авламасыны кесе, мышыкъ дуварнынъ астындан турып къача.

Иш яман эди. Къомшу енгелер, балалар кочюрмеден башларыны сокъып бакъыша эдилер. Яхшы ки, бу арада Ибрахим акъай кельди. О, Эсманы къуртарды. Яшар дудунынъ устюне джекирди.[8] Орталыкъ тынды…

Эсма он эки яшында. Индже, нарин[9] тенли. Бенъзи[10] къачыкъ. Козьлеринде даимий бир солгъунлыкъ вар, онда усть-баш йыртыкъ. Аякъларынынъ папуч корьмегени чокътан. Кечкен къыш онынъ ана-бабасы ачлыкътан ольген эди. О, анасыны не къадар север эди. О, кой мектебининъ сонъ сыныфында окъуй эди. Оджалары оны макътай, бабасы исе къызынынъ гузель окъугъанына севине эди. Эгер онынъ бабасы сагъ олгъан олса, оны даха зияде окъутаджакъ эди. О, ольмезден бир-къач куньлер эвель, кой оджасыны корьгенде ялварды:

  • Къардашым, Исмаил эфенди, мына биз вакъытында анълап оламадыкъ. Хэписи джахиллигимизин белясы… Язда сиз ашаладжакъ не де олса, топланъыз, къышта ачлыкъ оладжакъ дегенде, биз кульген эдик. Мына шимди башымызгъа кельди. Энди бизден хайыр ёкъ, иште шишип ятам… Лякин, джаным къардашым, эгер сен сагъ къалсанъ, меним балаларым да сагъ къалсалар, сен ярдым эт онларгъа, окъусынлар, джахиль къалмасынлар.

Исмаил эфендининъ козьлери яшаргъан, Ибрахим акъайгъа сёз берген эди.

Эсма шимди дайысынынъ янында отура, онынъ халы пек яман. Эвде хэр шейни япа, эв тюбю сылай, одун, сув кетире, чёльге тувар айдай. Кимерде тарлагъа да варып келе. Бутюн бунларгъа къаршылыкъ исе енгесинден хэр кунь бир къач керелер къаргъыш ве котек ашай. Дайысы оны севе, онъа кулеръюзь костере эди. Эсманынъ эвдеки халыны, чеккенлерини пек яхшы анълай, лякин не япсын, онъа бола насыл эвини бозсун. О, Эсмадан себеп бир къач керелер къарысыны котеклеген эди, амма бу Эсманынъ халыны тюзельтеджегине, даха зияде кучьлештирди. Кучюклигинде пек чокъ котек ашагъан, пек башсыз ве пек корьмемиш оськен Яшар дуду бутюн дюньягъа олгъан ачувыны Эсмадан алмагъа къарар верген эди.

Оджа язда: «Окъумакъ ичюн Эсманы кондерейик де шехэрге!» – дегенде, Эсманынъ дайысы бунъа къуванып разы олгъан ве Эсмагъа да «Хайды, къызым, сени окъумагъа ёлларым, анда рахат олурсынъ, хэм де адам олурсынъ!» – деп къулагъына фысылдагъан эди.

Койден шехэрдеки татар мектебине окъумакъ ичюн дёрт къыз кетеджек эди. Бунлардан бириси де Эсма. Эсма ве аркъадашлары, артыкъ бир айдан берли хабер беклейлер.

Сериндже бир ель эсе. Кунеш йылтырай, амма сыджагъы чокъ дуюлмай. Яз дюньянен салыкълашты /сагълыкълашты/. Кузьбабай таягъыны саллап келе ята. Ешилликлернинъ чырайы денъишти. Къаршыдаки буюк дагъларнынъ япракълары сырлангъан, аллангъан, пуллангъан эди.

Эсма аркъадашларынен шехэрге кете. Эмине, онлары озгъарып кеткен Исмаил эфендиден сорай:

  • Шимди хэпимизи алырлармы экен?
  • Къана, алырлар деп умют этемиз, иншаллах, алырлар. Амма бираз имтихан олурсыз, дохтур да бакъар. Имтихан верип олсанъыз, дохтур да сизни сагълам тапса, сонъ алырлар. Бизим койден учь къыз алмагъа къарар верген эдилер.

Бу хабер Эсманы урькютти.[11] Онынъ кейфи артыкъ бозулгъан эди. Къоркъып сорады:

  • Я сонъ, Исмаил агъам, эгер имтихан верип оламасакъ, дохтур даха сакъат десе, сонъ не олур?
  • Сонъ не оладжакъ, къайтыр кетермиз койге.

Эсманынъ чырайы атты. Нефеси сыкълашмагъа, юреги фытырдамагъа[12] башлады. Онынъ темиз кейфи кеткен, бир къач саатлардан берли корюнген шенълиги джоюлгъан эди. Солгъун янакълары шу саат чёккен, къашлары сыкъ-сыкъ къыбырдамагъа башлагъан эди. Буюк фуртуналы[13] бир хавадан сонъ онынъ масум[14] кокюнде /семада/ корюльген ачыкъ кунешли бир бахар янъындан къара, къоркъунч булутларнен къапанды. О, артыкъ бутюн ёл бою озюнинъ насыл имтихан оладжагъыны, озюнден нелер сораладжагъыны, не киби джеваплар корьмек керек олгъаныны тюшюне эди. Козюнинъ огюне дохтур келе яки киреджеги мектепнинъ оджалары келе ве онлардан масумане[15] бакъышларынен ярдым истей эди. «Уф, Яраббим, сен ярдым эт. Мени къабул этсинлер. Мен сенинъ эмринъден чыкъмам, ясин (2) окъурым, кимсеге ялан айтмам. Анам – урма айванларны, гунахтыр, – дей эди, Яраббим, урмам, кимсени ынджытмам,[16] хич кимсенинъ артындан айтмам, Яраббим, сен мени мектепке къабул эттир…»

Къаба, буюк дагъларнынъ арасындан кечкенде, Эсманынъ аркъадашлары узун тюркюлер туттурдылар:

Къаядан эндим бугунь, элимде алтын гугюм.

Хэр кунь корьген анамы не дюн корьдим, не бугунь…

Атларнынъ чанълары, бу яш сеслер гурь, къаба дагъларны чынълата эди. Эмине ве даха о бир аркъадашлары шенъ, къуванчлы йырлай эдилер. Бу тюркюден Эсманынъ козю огюне ольген баба-анасы онларнен яшагъан шенъ, бахтлы куньлери кельди… Иште, Эсма анасынен тютюн къырмагъа кете. Эрте сабахтан орталыкъ не къадар гузель къокъуй. Бир тарафтан къушлар отюше,[17] дигер тарафтан исе, дере ве озенлерден акъкъан чешит сувлар, чешит тюрлю тюркюлер айта эди. Эсма анасына чичеклер джыйып бере. Онларын арасындан кельген памукъ тюклю къозучыкълары да сычракълап ойнай. Тарлада тютюн къырмакъ не къадар зевкълыдыр!.. Иште, онлар артыкъ къырып битирдилер. Бабасы тютюн тарписини[18] юкледи. Эсма ве анасы бир сепет зарзават[19] джыйдылар, эвге къайталар… Ама шимди кунеш къыздыра!.. Эсма болдурды, анасы оны къучагъына ала, опе…

Эсма бу хатирелеринен пек татлы дакъикъалар яшай, севине[20]. Онынъ сёнюк козьлеринде къуванч, бахт йылдырымлары учуша эди. Эсма да анасыны къучакълаяджакъ ола. Бирден-бирге анасынынъ олюси онынъ эсине тюше… Хава сувукъ, эвде атеш якъаджакъ такъатта адам ёкъ. Бабасы бир къач куньлерден берли эвге кельмей. Эсма бир кунь ёлда, эки адамнынъ лакъырды эткенини эшиткен эди:

  • Эй, къардаш, къайда вараджакъсынъ? Мына, Ибраим агъа да кетти. Бир ерде бузлап къалмагъан олса яхшы. Барем, ольсем балларымын янында хэпимиз бирликте олейик.

Бети-козю шишкен отеки адам исе:

  • Не япаджакъсынъ, оледжек заманымыз якълашкъандыр. Баш язысын козь кореджек.

Бир якъта Эсманынъ анасы темиз такъаттан тюшкен, бет-козь шишик, ынырдана чекише. Дигер тарафтан исе Эсма бабасыны тюшюне.

Эсма титрей, къалтырай. Ачлыкъ фелякети онынъ козюнинъ огюнден бутюн дехшети[21], къоркъунчлыгъынен келип кече, онынъ яш гонъюльдеки силинмез яраларны къозгъалта, сонъ Эсманынъ козюне дайысынынынъ эвиндеки яшавы келе. Оксюзлик куньлернинъ чекишмелери сыралана.

Араба Агъыз-Къырдан тюшкен, озен янында атларны сувармакъ ичюн токътагъан эди. Эсманынъ аркъадашлары агъыр бир макъамнен бир тюркю туттурдылар:

Ай гиди, меним озь коюм, сув башы Найман

Сенинъ козюнъ торланса[22], мен джылайман[23].

Кой… Тувгъан кой… Бу гузель ер Эсманынъ акъылында шимди къаранлыкъ, къоркъунч нокъталардан башкъа бир шей ташламай. О гузель ешиль дагълар, бол кольгели багъчалар, багълар, йылтырап чешит тюркюлер айтып акъкъан сувлар, пек татлы, севинчли, тюркюлери вакъытлар кечирильген тютюн тарлалары – бутюн бунлар чичеклер, гуллер силинген… Эсманынъ гонълюнде тек къап-къара тамгъалы бир эв, бир ишкендже[24] ери къалгъан эди.

Шехэрге кетмек узьре арабагъа мингенде, башкъа къызларнынъ ана-бабасы топлашкъан, къызларыны опип, охшап[25] озгъаргъан эдилер. Заваллы Эсманы озгъараджакъ хич бир кимсе ёкъ эди. Бундан башкъа о, шу куню енгесинден яхшы бир къаргъыш ашагъан эди. Дайысы акъшамдан онынъле сагълыкълашып онъа бир къач татлы сёзлер айткъан ве сабахтан эрте турып ишине кеткен эди. Эсмагъа оджаларындан башкъа «салыкънен вар, Аллах къолай кетирсин, сен къоркъма биз санъа ярдым этермиз» – деген бир киши тапылмады. Эсма бузлагъан тарзда башкъаларынынъ салыкълашкъанына бакъ, хич бир козьден хич бир тюрлю севгили бакъыш корип оламаяджагъыны бильгени ичюн козьяшларыны юречигине акъыта эди. Онынъ юречиги, душман аякълары астында эзильген, тапталгъан бир мемлекет, башсыз, къорчалавсыз, оксюз къалгъан бир мемлекет киби тахкъир[26] олунгъан, орьселенген[27] эди. Къаршыдаки къырдан кечкенде, Эсма тувгъан коюне бир козь кездирди. Бабасынынъ ачлыкътан саткъан эвининъ бозукъ, йыкъыкъ дуварлары козюне илишти. Даха узакъта бир байырнынъ артындан кой мезарлыгъынынъ къара ташлары корюне эди, агълаяджакъ олды. Лякин онынъ козьяшлары къуругъан эди. Аркъадашлары узакътан аналары, тувгъанларынен савлукълаша эдилер.

Эмине санки онынъ алыны анълагъан эди.

  • Эсма, бакъ сен не къадар частлысынъ[28], сенинъ артынъа ташлагъан ана-бабанъ ёкъ. Бакъ, меним анам манъа явлукъ саллай. О, шимди, ким бильсин, не къадар агълайдыр.

Эмине сесине шенълик бермек истеп:

  • Амма зарар ёкъ, мектепке кирсек, хэр шейни унутырмыз…

Мектеп лакъырдысыны эсине кетирмеси узерине Эсманынъ акъылына кене дохтур, мектеп оджалары ве мектепке къабул олунмаяджагъы кельди. Онынъ яш, кедерленген гонълюнде даха башкъа, даха якъын фелякетлер, аджджылар догъура биледжек фуртуналар эсмеге, дувулдамагъа башлады. Аджеба, оны мектепке аладжакълармы?..

Буюк, ешиль боялы, койдекилерине ошамагъан азбар къапулары гъыджырдап ачылдылар. Араба таш тёшевли кениш азбаргъа шатырдап кирди. Бир чокъ къызлар янъы араба кельгенини корип ушуштилер[29]. Мектепте эсмаларнынъ янаша койлеринден танышлары бар эди. Онлар шу саат сечилип чыкъты, буюк севинчнен янъы кельген аркъадашларыны къаршыладылар. Эсманынъ танышларындан ильк соравы «дохтур мындамы?» сёзлери олды. Дохтур онынъ козюнинъ огюнде балабан, къоркъунч ве яхшы мераметли бир адам олып корюне эди. О, оджалардан о къадар къоркъмай эди. Чюнки онынъ оджасы пек зияде севе, дерслерини азырлагъаныны, бильгенини айта эди.

Бир таныш ондан сорады: «Койлерде не вар, не ёкъ, бизим койден хабер алдынъызмы, яхшылармы?» Эсма: «Чокъ шукюр, яхшыдырлар», – деди ве иляве этти[30]. «Бизде шимди дохтур ёкъ, хасталыкълар котерильди.»

Сонъ Эсма бирден-бирге башкъа, титрек бир сеснен къызлардан сорады:

  • Дохтур не заман келеджек я?
  • О сабах келир.
  • О дохтур мени алырмы экен?..

Эсмаларгъа онларнынъ аякъдашлары бутюн мектебини, азбарыны, сыныфларыны, ятакъханелерини, аш пиширильген, ашалгъан ве даха башкъа ерини кездирип косьтердилер.

  • Я бу недир?
  • Бунъа идарехане дерлер, канцелярия.
  • Я мында не япалар?
  • Мында мудирлер, оджалар отурыр. Мында балаларны язалар.
  • Янъы келенлерни /кельгенлерни/ мында алалармы?
  • Эбет!

Эсма къоркъып сорады:

  • Имтиханны не заман япалар, кучь сорайларсы?
  • О, мудир кельген сонъ анълашылыр.

Бу ода Эсманынъ гонълюнде буюк бир къоркъу ташлады, санки анда онынъ бутюн бахты ве яки фелякети бекленген эди.

Акъшам якъынлашкъан, орталыкъ къаранлыкълашмагъа башлагъан эди. «Оджа!» – дедилер… Бир эфенди келип онларгъа хош кельди айтты. Къайдан кельгенлерини, койде насыл олгъаныны ве даха чокъ шейлер сорап онларнен лакъырды этти. Эсма башта ондан бираз къоркъса да, сонъ юрекленди, лаф арасында оджанынъ бир суалинден файдаланып:

  • Бизим койнинъ хавасы, сувы пек яхшыдыр, бизде халкълар пек сагъламдырлар. Бизим хич биримиз хасталанмадыкъ, – деди.

Бу кунь кучь /агъыр/ олгъан эди. Оджа онларгъа ер косьтериди.

  • Мына бу гедже рахатланынъыз, ярын сизни бираз имтихан этип бакъармыз, дохтур да бакъар, сонъ окъумагъа башларсынъыз…

Эсманынъ бу геджесини мен язмакъ истемейим. О джынлы дерелер къадар къоркъунчлы, шейтан тойлары къадар къарышыкъ, Яшар дуду абланынъ къашлары къадар чатыкъ, оксюзлик къадар серт ве коклер къадар четсиз эди… Багъча къадар буюк бу ятакъханеде балаларнынъ чешит якътан кельген хурулдамалары, липильдеп янмакъта олгъан кучюк лапмачыкълардан созулгъан чешит тюрлю кольгелер онынъ ичюн бу пек янъы, пек ябанджы орталыкъ онда, Эсмада, тюрлю сырлы, анълашылмаз дуйгъу ве тюшюнджелер догъура, онынъ юкъусыны къачыра эди.

Сабах турмакъ чанъы ургъанда, Эсма хэр кестен эвель сычрап тургъан эди…

  • Хайдынъ, янъы кельген къызлар, сиз идареханеге вараджакъсынъыз!

Эсма одагъа насыл киргенини билип оламады. Эсмаларны кетирген Исмаил эфенди мудирнен лакъырды эте, онъа бир шейлер айта эди. Мудир: «Ёкъ, джаным, дёрт кишини насыл къабул этейик, биз сизнинъ койге тек учь адамлыкъ ер берген эдик. Даха башкъа ерлерден де алмакъ керек. Къырымда кой чокъ!» – деди.

Бу лакъырдылар Эсманынъ юрегине окъ киби урды. Иште, бир частсызлыкъ[31] даха!..

Мудир эфенди янъы ичери кирген къызларгъа чевирилип:

  • Къана, бу ханымлар сизни койден кельгенлер? Хош кельдинъиз, баллар, келинъ бакъайым мында, – деди.

Эсма эгилип онынъ къолунъы опеджек олды.

  • Керекмей, къардашым, сенинъ адынъ не?
  • Эсма…
  • Сен иптидаий[32] мектепни битирдинъми?
  • Эбет.
  • Яхшы амма, сен бираз нарин[33] корюнесинъ де, насыл окъурсынъ сен, къардашым?

Эсманынъ юречиги бузлады. О, бундан сонъ олгъан мудирнинъ суаллерине джевап бералмады. Лякин Исмаил эфенди онынъ ярдымына етишкен эди. О, мудирге яваштан бир шейлер айтты.

Эсманынъ шехадетнамелерини[34] бакъкъанда, мудир Эсманынъкини яхшы козьден кечирди. О, башыны саллап:

  • Аферин, къызым, бакъ, сен чалышкъан бир къыз экенсинъ.

Эсма кениш бир нефес алды. О, артыкъ юрекленген эди. Шимдиден сонъ соралгъан суаллерге пек яхшы джеваплар берди. Отеки къызларнынъ тутулгъан ерлерини де ондан сорай эдилер. О, хэсап меселелерини[35] яхшы чезди.

Эсмада, идареханенинъ къапусындан чыкъкъанда, биринджи къальаны алгъан бир командан вазиети бар эди. Исмаил эфенди онларадан бираз сонъ чыкъып:

  • Аферин, къызлар, бизни утандырмадынъыз. – деди. Сонъ эсмагъа якълашып:
  • Сени оджалар чокъ бегендилер, – дегенде, Эсманынъ юреги бир къат даха осьти.

Отеки къызлар Исмаил эфендининъ башына топлашып не заман къайтаджагъыны, шимди мында къалсалар, сонъ койге варып ана-бабаларынен не заман корюшип оладжакъларыны сорай эдилер. Амма Эсманынъ тюшюнгени бу дегиль эди. Онынъ козюнинъ огюнде экинджи тик бир байыр пейда олгъан эди. О, янындаки мектеп къызларындан бириси сорады:

  • Дохтур чалттан[36] келирми экен?
  • О, бир сааттен келир.

Бир сааттен… Уф, бу не къадар узун бир заман… Бир саатте алтмыш дакъикъа вар… Алтмыш дакъикъа, шакъа дегиль… Амма, иншаллах, дохтур да яхшы бир адамдыр. Хэм меним бир ерим агъырмайки!.. Элимде бираз яра вар, амма… о тез яхшы олур. О хич агъырмай да… белим, белим тек эки-учь ай эвельси агъыргъан эди бираз… Мен мында котек ашамайджагъым… О мында агъырмаз, иншаллах. Аджеба, дюньяда бир сааттен даха узун бир шей вармы экен?

  • Хайдынъыз, дохтур кельди!

Эсманынъ аякъдашлары аркъадашларыны мектепнинъ хастаханесине озгъардылар. Заваллы Эсма… О даха шимдигедже бу къадар кучь, мушкуль бир вазиетте къалмагъан эди. Ана-бабасы олип, о, ёл ортасында къалгъан заманларында биле бу къадар агъырлыкъ дуймагъан эди. Уф, бу кучь халнынъ ичинден насыл чыкъмакъ керек?

Эсма дюнь бутюн ёл бою ве гедже ятакъханеде оны тюшюнген ве бир чокъ чарелернинъ арасында озюни ямпа олса да, бираз семиздже, сагъламджа косьтермек ёлларыны къыдыргъан эди. Бунынъ ичюн о, бугунь озюнде олгъан бутюн урба ве чамашырларыны устюне кийген эди.

О, къоркъулы, серт адымларнен хастаханеге кирди.

  • Я сенинъ адынъ не?
  • Эсма.
  • Бир еринъ агъырамы?

Эсма толкъунлы ве бир нефеснен:

  • Ёкъ, дохтур эфенди бир ерим агъырмай.
  • Оксюр бакъайым!
  • Я мен сувукъланмадым да, насыл оксюрейим?..
  • Я бу не къадар урба, ёкъса ушийсинъми?
  • Ёкъ, ёкъ… мен… билесизми, мен хич хаста олмадым. О кечти, дохтур эфенди.
  • Чапкъанда юрегинъ урамы, агъырамы?
  • Ёкъ, дохтур эфенди, меним юрегим чокъ сагъламдыр. Хич урмаз, хэм хич агъырмаз.
  • Я, къызым, сен нечюн бу къадар арыкъсынъ? Мадденъ бармы? Косьтер бакъайым тилинъни!

Бу суаллер Эсманы темиз ольдюре язды! Къабирдеки мелеклернинъ къыркъ суалине джевап бермек Эсма ичюн даха къолай корюне эди. Дохтурнынъ пармакънен онынъ коксюне, сыртына урушлары, трубачыкъларнен динълейишлери онъа Яшар дудунынъ шамарларындан даха чокъ къоркъу бере эди. О, артыкъ сонъ кучюни топлап дохтурнынъ сонъ суалине джевап берди:

  • Ёкъ, дохтур агъа, меним хич бир ерим агъырмай. Арыкъ олгъаным, чюнки биз чокъ ачлыкъ чектик, мен оксюз къалдым. Меним анам-бабам ёкътыр, дохтур эфенди. Мен чокъ яхшы окъурым, дохтур эфенди.

Эсманынъ козьлеринден тыгъырып тюшкен бир къач сыджакъ козьяшы тамлалары дохтурнынъ элине тийип ерге синъдилер…

Эсма мектепке алынгъан эди…

Исмаил эфенди арабанен мектепке кельди, Эсмаларнен салыкълашып койге къайтаджакъ эди. Онларнынъ хэписи арабанынъ этрафында топландылар. Хэр бири Исмаил эфендиге бир чокъ шейлер ысмарлай эдилер. Онлар ильк дефа оларакъ ана-бабаларындан айырыла, гъурбет, айырылыкъ дуйгъуларыны тарата, ильк дефа оларакъ ана-бабасыз, онларын ярдымы олмакъсызын яшамакъ девирине башлай эдилер. Бу онлар ичюн бир тарафтан янъы, меракълы бир девир олса да, дигер тарафтан пек зияде къоркъунч ве агъыр корюне эди. Бу агъыр яшавда онлар ичюн керек бир чокъ шейлер вар эди. Эвден чыкъкъанда, бунларны тюшюнмек онларыннъ акъылына биле кельмеген эди. Шимди Исмаил эфенди де къайтып кете, онлар тер-темиз ялынъыз озь башына къаладжакълар. Онынъ ичюн хэр бири бир куньлюк теджрибелери, корювлери нетиджесинде озьлернинъ кереклерини тюшюнип айта, ысмарлай эдилер.

  • Джаным, Исмаил эфенди, анама айт да манъа къалын бир шал ёлласын. Мында сувукъ олур дейлер… Анама, бабама хэписине селям этинъиз.
  • Исмаил эфенди, бабам манъа бир чанакънен бир къашыкъ алып ёлласын да, бир де къалын ёргъан кондерсинлер[37]
  • Джаным, сиз де олмайджакъ шейлер айтасыз. Исмаил эфенди, сен анама айт да бир къарын къавурма къавурып ёлласын. Джевиз, фындыкъ да унутмасын.

Исмаил эфенди башыны саллай, куле:

  • Яхшы, яхшы унутмам хэписини айтырым. Емиш, бекмез да ёллатырым, тек сиз бизни утандырманъыз дерслеринъизге яхшы чалыш, яхшы юрюв, гузель тербиели олунъыз. Мына бизим фукъаре, джахиль, оксюз халкъымызны адам этеджек сизсинъиз, хич бир заман халкъны, устюнъизге тюшкен буюк борджларынъызны унутманъыз…

Исмаил эфенди арабаны айдагъан Османгъа кочьмесини айтты.

О, тельбевлерини[38] тюзельтип атларны кочюреджек эди. Балалардан хэр бири боюнларыны букип явлукъларыны азырламагъа башладылар. Эсма шимдиге къадар хич индемеген эди. Онынъ шей ысмарлаяджакъ бир кимсеси ёкъ эди. Койден айырылмакъ, ялынъыз къалмакъ онъа агъыр кельмей. О, гъурбетликнинъ, асретликнинъ энъ агъырларыны корип кечирген, оксюзлик ве ёкъсузлыкънынъ энъ къатты, энъ джан алыджы корюнишлерини яшагъан эди. Лякин онынъ юрегини шимди янъы бир талай дуйгъулар, арзулар кемире ве о, кой ичюн, онынъ бахт ве фелякетлерини яшаткъан тувгъан кою, койлюлери ичюн айтаджакъ лакъырдылары олгъаныны дуя. Башкъа къызлар Исмаил эфендинен бир чокъ шейлер ысмарлагъанда, Эсма бу янъы догъгъан озь дуйгъулары, озь тюшюнджилеринен огъраша, лякин онларны ифаде этеджек сёз тапалмай.

Исмаил эфенди де арабагъа минди.

  • Хайдынъ, баллар, чокъ салыкънен къалынъыз. Сиз меракъ этменъиз, мен шехэрге кельген сайын сизни келип ёкъларым[39].

Осман да салыкълашты, къачысыны элине алды.

  • Айда, но-о-о, айда, малилерим[40]!..

Атлар яваш адымларнен кочьтилер. Къызлардан хэр бири арабанынъ янашаларындан кете эди. Эсма бир четке чекильген, къатып къалгъан. Исмаил эфенди онларнен бир даха салыкълашты.

  • Хайды, балалар, салыкънен къалынъыз. Эсма, я сен нечюн ойле бир четке чекилип къалдынъ?

Эсма Исмаил эфендининъ айткъаныны анъламады, араба азбар къапудан чыкъа ята эди. Эсма бирден-бирге уянгъан киби башыны котерди, сонъ арабанынъ артындан чапып къычырды:

  • Исмаил эфенди, токъта, джаным, азчыкъ токътаса.

Арабаны токътатылар. Эсма сыкъ-сыкъ нефес алып арабанынъ янына якълашты. Онынъ чырайы къызаргъан, юткъуна. Бир шейлер айтаджакъ ола, лякин бир тюрлю сёз тапалмай эди.

  • Не айтаджакъсынъ, Эсма? Айт мен алырым, ёкъса бир шей керекмейми санъа?

Бу суаль Эсманынъ халыны къолайлаштырды.

  • Ёкъ, Исмаил агъам, манъа бир шей керекмей, меним айтаджакъ шейим будыр. Сен, джаным, меним дайыма, Яшар дуду енгеме айт… (Эсма бир къач керелер юткъунды. Бутюн балалар Эсмагъа бакъа эдилер. Эсма девам этти). Онлар манъа акъларыны элял этсинлер, онлар мени ачлыкътан, олюмден къутардылар. Меним де онларгъа акъкъым элял олсун…

Эсма бираз даха къызарды.

  • Сонъ, Исмаил агъам, джаным, онда бизим къомшумыз да Усниечик вардыр. О да оксюздир. Мен оны унутмам. Сен, джаным, айт онъа, мен мында оджаларгъа ялварырым, оны да алырлар мектепке.

Исмаил эфенди Эсманынъ элини тутты, козьлеринден опьти.

  • Яхшы, кадям, айтырым пек яхшы. Иншаллах, оны да кетирирмиз. Хайды, салыкънен къал.

Амма Эсманынъ сёзлери битмеген эди.

  • Бакъчы, Исмаил агъам. Анда, койде, даха оксюзлер вар. Мен онларны да унутмам. Сен, бизим бутюн халкъымыз оксюздир – дединъ. Мен бутюн оксюзлерни, джахиль, къаранлыкъта яшагъан халкъымызны да унутмам.

Эсма даха бир шейлер айтаджакъ эди, амма бильмей, тапмай, не айтаджагъы акъылына кельмей эди. Аркъадашлары ве арабаны корип топлашкъан даха бир чокъ мектеп къызлары онынъ бетине бакъа эдилер. Онлардан бир бою куле, бир бою исе онынъ айткъанларыны тасдыкъ эте[41] эдилер. Араба кочьти…

 

  • Янъы чолпан. – 1923. – № 1. – С. 9-42.
  • Йылдыз. – 1988. – № 5. – С. 117-124.
  • Керимов И.А. Къырымтатар эдебияты. Учебное пособие по крымскотатарской литературе для старших классов ср. шк. и для студентов филологических факультетов. – Симферополь: Крымское учебно-педагогическое государственное издательство, 1995. – 352с. – С. 130-147.
  • Türkiye dışındaki türk edebiyatı antolojisi – 13c. Kırım türk-tatar edebiyatı. [Дж. Керменчиклининъ терджиме-и алы ве шиирлери] – Ankara, 1999. – 600 s. – S. 402-412.
[1] Чалт – тез, чабик
[2] Курсю – отургъыч (русча: стул)
[3] Бейнаспер – эриш, ярамаз
[4] Тыйылмакъ – богъулмакъ (русча: удавиться; подавиться, поперхнуться)
[5] Тюкенмек – битмек
[6] Эр – акъай, эркек киши
[7] Ушкмек – урькмек, къоркъмакъ
[8] Джекирмек – багъырмакъ, къычкъырмакъ
[9] Нарин – индже, назик; хастаджан
[10] Бенъиз – бет, юзь, чере, сыма
[11] Урькмек – къоркъмакъ
[12] Фытырдамакъ – пытырдамакъ
[13] Фуртуна – шторм, буря
[14] Масум – сучсыз, языкъсыз (невинный)
[15] Масумане – невинно; скромно; целомудрено
[16] Ынджытмакъ – джаныны агъыртмакъ
[17] Отюшмек – чивильдемек, йырламакъ, тюркю сёйлемек (къушлар ичюн)
[18] Тарпи – узун шекилли сепет
[19] Зарзават – себзе, себзеват (овощи)
[20] Севинмек – къуванмкъ, нешеленмек, хошнут олмакъ
[21] Дехшет – къоркъунч
[22] Торланмакъ – яшланмакъ (козь ичюн)
[23] Джыламакъ – агъламакъ
[24] Ишкендже – эзги, зорбалыкъ, зулум (гнёт)
[25] Охшамакъ – ласкать
[26] Тахкъир – акъаретлев, хорлав, ашалав, джаныны агъыртув
[27] Орьселенмек – изнуриться, ослабеть, лишиться сил
[28] Частлы – бахтлы, сеадетли
[29] Ушушмек – топлашмакъ, бир ерге джыйылмакъ
[30] Иляве этмек – къошмакъ, къатмакъ (добавить, прибавить)
[31] Част – бахт, сеадет
[32] Иптидаий – башлангъыч
[33] Нарин – арыкъ, хастаджан
[34] Шехадетнаме – аттестат
[35] Хэсап меселелери – математика боюнджа вазифелер
[36] Чалттан – тезден
[37] Кондермек – ёлламакъ, йибермек
[38] Тельбев – вожжи
[39] Ёкъламакъ – посещать, навещать
[40] Мали(й) – ат, алаша (кляча)
[41] Тасдыкъ этмек – подтвеждать

Об авторе

Таир Керимов

Таир Керимов

Оставить комментарий