Детская литература История Культурология Литературоведение Образование и педагогика

Абибулла Одабаш. Озь коюм

Корбекуль (1) меним озь коюмдир. Онынъ сырт тарафында Къырымнынъ энъ юксек тёпеси олгъан Чатыртав башыны коклерге догъру узаткъан, булутларнен лаф этип отурыр. Чатыртав Къырымнынъ хэр тарафында анъылыр. О чынъларгъа, манелерге биле киргендир. Татар энъ буюк къайгъысыны, яныгъыны айтмакъ ичюн:

Авдарылды Чатыртав, кочьти Къырым,

Энди кимге айтарман[1] гизли сырым?..

чынъыны сёйлер. Чатыртавнынъ арт ягъыны кениш яйлалар, денъизге къарагъан[2] тарафыны исе къоба, ешиль орманлар къапар.

Мен оларны гузель бир къызнынъ коксюндеки инджи герданлыгъына ошаттырам. Корбекульнинъ куньбатысында Чатыртавнен эришлешип тургъан Хан-Чардакъ[3] тёпеси вардыр. Онынъ янында Бабугъан-Яйладан (2) узанып кельген юксек бир тёпе булуныр. Ене бу сырада, лякин бираз авлакъда, аякъларыны къара денъизге узаткъан Аю дагъы (3) Корбекульни селямлап турыр. Корбекульнинъ юксекче бир къырына чыкъсанъ, куньдогъушнен сырт арасындаки юксек Темирджи (4) къаясыны корерсинъ. Уруслар бунъа «Екатерин гора» дерлер. Бутюн бу юксек тёпелерининъ чевре-ягъыны, Чатыртавда олгъаны киби, гурь, ешиль дагълар, орманлар къаплар. Иште Корбекуль бу гъурурлы тавлар /дагълар/ ве орманларнынъ там ортасында ве кичкене байырларнынъ устюнде къурулгъан буюк, беш-алты юз ханели /эвли/ бир татар коюдир. Корбекульнинъ денъизге узангъан этеклер устюнде исе, кичкене Алушта шехэри булуныр. Корбекульнинъ чевре-чети дерелик, байырлыкъдыр, сую /суву/ чокътыр. Эхалиси багъ-багъчасына ве тютюннен огърашыр. Экин[4] пек аздыр. Ильк бахарда узакълардан учуп кельген къушчыкълар Корбекульни дженнет беллер, энъ гузель тюркюлерини, йырларыны айта-айтып тёкерлер. Онынъ ойле гузель айдогъуш ве куньбатышлары, ойле йылтыравукъ, джан чекиджи йылдызлары вардыр ки, онларнынъ къаршысында инсан озюни адден дженнетинде зан этер. Къартлар: «Тувгъан еринъ дженнет!», – дегенлер. Лякин мен тувгъан ерим олгъанымдан отьрю айтмайым, Корбекуль керчектен де «ялан дюнья дженнети»… Эгер дам тёпелеринде, яни байрам, ве сейранларда[5] салынджакъ[6] янларында Корбекуль къызлары:

 

Айгиди[7] беним коюм – Корбекулим,

Бутюн Къырым ичинде бир топ гулим. –

 

деп йырласалар, онларнынъ бу ёлда пек чокъ хакълары вардыр. Бир лафынен айтаджакъ олсакъ, Корбекуль бутюн Къырым ичинде хэр тюрлю гузелликлерини озюнде топлагъан пери къызлары къадар, гузель бир койдир.

Лякин Корбекульнинъ бутюн бу гузелликлеринден башкъа мени чеккен, еди дерья кечип къаф дагъларындан (5) ашсам биле, меним юрегимден чыкъмагъан дерен бир севги вардыр ки, мен оны сёйлемеден кечип оламайджакъман /оламаяджам/.

Меним гъамсыз, къайгъысыз вакъытларым Корбекульде кечкендир. Меним онда оюн аркъадашларым, къомшуларым, мени севген акърабаларым вардыр.

 

«Ая, ая, айненим, осип бую сен беби!»

 

Тюркюсини къаранлыкъ гедже севгили аначыгъымын агъызындан мен дефа оларакъ онда эшиттим. Узун къыш геджелеринде оджакъ башынынъ тавлы атеши къаршысында къомшу къарт аначыкъларнынъ агъызындан пек чокъ масаллар динъледим. Онлар меним юрегимде хич бир заман силинмеджек, дерен хаял[8] излери быракъкъандыр. Мен татар халкъынынъ маневий байлыгъыны, гузеллигини, кениш варлыгъыны онлардан огрендим. Онынъчюн мен пек яхшы анълайман /анълайым/ Эдигеден (6) къачкъан Токътамыш ханнынъ (7) шу чынълары:

Атан[9], атан, ата джурт[10],

Атам киев болгъан джурт,

Киев болып[11] тюшкен джурт[12],

Анам келин болгъан джурт,

Келин болып тюшкен джурт,

Кенди кимни кескен джурт,

Къолум кирин джувгъан[13] джурт…

Токътамыш ханнынъ чынълары даха пек чокъ узанып кете. О бундан сонъ юртнынъ «джартып къалгъан тавкълы»ларыны, «джабагъасыз[14] тайлыкъ» аналарыны, кичкене къушчыкъларыны эсине кетире. Манъа да Корбекульнинъ хэр шиси /шейи/ гузель, шырылдап акъкъан сувлары, йыкъыкъ эвлери, хатта пусюр[15] ёллары да гузель корюне!..

Одабаш А., Аджы-Асан У. Тюрк-татар тили. 1-нджи басамакъ мектеплерининъ 4-нджи ве 5-нджи сыныфлары ичюн окъув китабы. – Акъмесджит: 1-я Гос. типография, 1923. – 98с. – С. 19-22.

[1] Айтарман – айтырым, сёйлерим
[2] Къарамакъ – бакъмакъ, сейир этмек, козь этмек
[3] Бу ерде Хан-Чар дагъ олмалы
[4] Экин – посевы
[5] Сейранлар – кезинтилер (русча: массовые гуляния)
[6] Салынджакъ – русча: качели; гамак
[7] Айгиди – не ерде, къайда
[8] Хаял – руя; арзу (русча: иллюзии, грезы)
[9] Атан – буюк, къоджаман
[10] Джурт – юрт, девлет
[11] Болмакъ – олмакъ
[12] Джурт – юрт, девлет; тараф
[13] Джувмакъ – ювмакъ, сильмек
[14] Джабакъ – янакъ
[15] Пусюр – кирли-паслы, пис

Об авторе

Таир Керимов

Таир Керимов

Оставить комментарий