Детская литература Литературоведение Образование и педагогика

Абибулла Одабаш. Озь башына яшав

Бизим къомшу Къурт-Хасан, бир кунь ильк бахарда узакъ мемлекетлерден кочип кельген ве къырдаки къаялыкъларнынъ арасында ерлешип суюне-суюне[1] балачыкъларыны асрагъан. Сыйырчыкълардан[2] бирисининъ ювасыны корьген, тырмаша-тырмаша чыкъып онынъ сары бурунлы явручыкъларыны[3] туткъан ве къамыштан бир къафес ясап ичине къойгъан эди. Сыйырчыкъ балачыкъларындан сав /сагъ/ къалгъан бириси къафесте осип балабанлашкъан эди. Къурт-Хасан оны язда къапу огюндеки агъачлардан бирисининъ путагъына /пытагъына/ аса эди. Башы-бош[4] къушлар онынъ тёпесинден фырылдап уча, агъач путакъларына къона, чешит тюрлю сербест тюркюлер йырлай эдилер. Къафестеки сыйырчыкъ онларгъа сувукълана, юречиги тельмире[5], о да чыкъып онлардай учмакъ, кенъ, сербест къырларда, ешиль тавларда[6], мавы денъизлернинъ устюнде долашмакъ истей, къанатчыкъларыны ачып саллай, чырпына[7], лякин серт къамыш чубукълары онынъ индже, памукъ къанатларына ургъанда о озюнинъ къапалы олгъаныны анълай, мугъая, башыны букип сойдашларына мунълы-мунълы[8] тюркюлернен дертлерини анълата эди. Онынъ бу аджыныкълы халына сойдашлары да мугъая, лякин бир шей япамай, тек чевре-якътаки тереклерге отурып гузель-гузель тюркюлернен онынъ къабаргъан, яралы гонълюни ятыштырмакъ, тынчландырмакъ истей эдилер… «Мугъайма сен!», – дей эдилер, джанынъ сыкъылымасын. Бакъ еминъ[9] чокъ. Янынъда фильджанчыкънен сувунъ тура. Аша, ят. Неге тарсыкъасынъ?… Лякин сыйырчыкъ бу бир-эки къарышлыкъ къафес ичинде кечирильген къарангъы, бир къатлы яшавнынъ /русча: однообразный/ кучьлюги акъылындан чыкъаралмай, агълай, къанлы яшлар тёке эди. Илле узун къыш заманыны тюшюнгенде о даянылмаз, къара къайгъыларгъа чома[10] эди. О дёрт диварлы бир оданынъ бир кошесинде, тар бир къафесчикнинъ ичинде чарпынып тургъанда, онынъ сойдашлары къулан чёллерни, мавы денъизлерни ашып къыбла ягъы мемлекетлерине кете, хурма путакълары /пытакълары/ иле пиринч[11] тарлаларынынъ, чешит тюрлю къокъулы чичеклернинъ арасында озь башларына истегенлери киби уча, долаша, йырлаша эдилер. Бу гъарипчыкънынъ яныкъ тюркюлерене кишилернинъ къаба сеслеримен /сеслеринен/ ачылып-къапалгъан къапуларнынъ тасырдылардан башкъа бир шей къаршылыкъ бермей. Онынъ индже, назик юрегини кимсе анъламай эди. Ичильген тютюнлернинъ аджджы дерманларыман сасыгъан оданынъ бозукъ хавасы козьчиклерини аджджыта, гонълюни буландыра эди. Кимерде онынъ ярамаз балалары келе, узун чубукъларман /чубукъларнен/ оны тюртип чырпындыра эдилер. О заман завалы сыйырчыкъ къафеснинъ тёпесине чапкъыла, йымшакъ гъагъачычыгъыман[12] /гъагъачыгъынен/ серт чубукъларны кемире, сыкъ пармакълыкъларнынъ арасындан чыкъып къачмакъ истей эди. Лякин мумкюн дугуль /дегиль/, къафес оны быракъмай, сыйырчыкъ исе байгъын тюшип ята эди. Хич бир дакъикъачыкъ ёкъ ки, о басыкъ зиндандан къуртулып башы-бош олмакъны тюшюнмесин. Онынъ ичюн бир къач керелер яхшы фырсатлар тюшкен, ачыкъ къалгъан къафес къапусындан чыкъып къачкъан эди. Лякин о бу фырсатлардан файдаланып оламагъан, озь сербестлигини къачыргъан эди.

Бир кузь куню Къурт-Хасан сыйырчыкъны хава алмакъ ичюн тышкъа чыкъаргъан, лякин къапусыны яхшы илиштирип биркитмеге[13] унуткъан эди. Къани бир ель къафеснинъ къапусыны ачты… Сыйырчыкъ титреген юрегимен /юрегинен/ ашыкъып къафестен чыкъты. Бурунгъы[14] теджрибелеринден ибрет[15] алып ерге къонмай, эвнинъ сачагъына отура, сачакъкъа тырмашып оламагъан балаларны мыскъыллап куле эди. Йыллардан бери тар бир къафеске къай[16] къыйнагъан балаларнынъ ачувлангъанларыны корьмек онынъ гонълюне пек яхшы келе эди. Лякин заваллы сыйырчыкъ бу арада таваннынъ о бир уджундан озюни анъылып, авлап тургъан «пардош»нынъ[17] кескин, ачувлы ихтирасыле[18] толу бакъышларыны корьмей, масум-масум[19] куле эди. Бу арада онынъ янына къарт, теджрибели бир сыйырчыкъ кельди. Пардошны косьтерип теджрибесиз сыйырчыкъны отургъан еринден тургъузды /турсатты/. Ёлда кеткенде о онъа шундай /бунынъ киби/ бир огют берди: «Мукъайт ол, чевре-ягъынъы яхшы къолла[20], бир парча оксельгеннинъ[21] киби, къопайып къанатларынъны кевшетме, хэр ерде, хэр заман душман оладжагъыны акъылдан чыкъарма. Сойдашларындан айырылма. Онларнен бирлешмеге чалыш. Шимди санъа ем, сув береджек киши ёкътыр. Озь еминъни озюнъ къыдырып тап. Озь башына яшамакъ пек татлы олса да пек чокъ чалышмакъ керектир!..»

Къарт сыйырчыкънынъ огютлери даха узатып кетти. Лякин мен къалгъанларын эшитип оламадым. Къушлар учып козьден джоюлдылар…

  • Миллет. – 1918. – сент. 5.
  • Одабаш А., Аджы-Асан У. Окъув китабы. 1-нджи басамакъ мектеплерининь 3-нджи сыныфлары ичюн окъув китабы. – Акъмесджит: Къырымдевнешр, 1924. – 260с. – С. 26-27.
[1] Сюене-сюене – севине-севине
[2] Сыйырчыкъ – сыгъырчыкъ (русча: скворец)
[3] Явру – бала, эвляд
[4] Башы-бош – гъамсыз-кедерсиз, бош, сербест (русча: беззаботный)
[5] Тельмирмек – даянмамакъ, чыдамамакъ, сабырсызланмакъ
[6] Тав – дагъ
[7] Чырпынмакъ – метинде: урмакъ (къанатларынен), чапаланмакъ (русча: махать, бить крыльями)
[8] Мунълы-мунълы – метинде: кедерли-кедерли, аджджы-аджджы
[9] Ем – аш
[10] Чоммакъ – метинде: далмакъ (русча: опускаться, впадать)
[11] Пиринч – пирнич
[12] Гъагъа – русча: клюв
[13] Биркитмек – килитмек
[14] Бурунгъы – метинде: олып кечкен
[15] Ибрет – нумюне, дерс
[16] Къай – насыл, къайсы, ханги (русча: какой, который)
[17] Пардош – эркек кеди; балабан мышыкъ (русча: кот)
[18] Ихтирас – ачкозьлик (русча: 1. ненасытное желание; 2. вожделение.)
[19] Масум – хусурсыз; гунахсыз, темиз (русча: невинный, безгрешный)
[20] Къолламакъ – метинде: салламакъ (къанатларынен)
[21] Оксельмек – юксельмек, юкъарыгъа котерильмек

Об авторе

Таир Керимов

Таир Керимов

Оставить комментарий